Lũng Rì – ngôi làng của những mái ngói xám rêu phong
Trên cung đường từ trung tâm Cao Bằng hướng về thác Bản Giốc, nép mình giữa những dãy núi đá vôi là một bản nhỏ có nhịp sống chậm rãi và những làn khói lò quanh năm không tắt. Đó là Lũng Rì – làng ngói âm dương nổi tiếng bậc nhất xứ Cao Bằng.
Hình ảnh Làng ngói âm dương Lũng Rì tại Xã Hạnh Phúc
Từ xa đã có thể thấy những dãy nhà sàn lợp ngói xám bạc màu thời gian nằm thành hàng dọc làng, nơi lò nung đỏ lửa quanh năm và nghệ nhân người Nùng An biến đất sét thành những viên ngói cong theo kỹ thuật cha truyền con nối. Không ồn ào, không dịch vụ rầm rộ, Lũng Rì hấp dẫn người ta bằng chính sự mộc mạc và câu chuyện giữ nghề đầy bền bỉ.
Làng ngói Lũng Rì ở đâu?
Lũng Rì trước đây thuộc xã Tự Do, huyện Quảng Hòa, tỉnh Cao Bằng, cách trung tâm Cao Bằng khoảng 30 km. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, cấp huyện đã được bỏ và địa giới xã có thay đổi, vì vậy cách dễ nhất là tìm “Làng ngói Lũng Rì” trên bản đồ hoặc hỏi người dân khu vực Quảng Uyên.
Cách di chuyển
- Từ Hà Nội lên Cao Bằng: xe khách giường nằm, limousine hoặc tự lái theo Quốc lộ 3, mất khoảng 7–8 tiếng.
- Từ trung tâm Cao Bằng đến Lũng Rì: đi theo hướng Quảng Uyên – Trùng Khánh (cung đường lên thác Bản Giốc), khoảng gần 1 tiếng. Xe máy là lựa chọn lý tưởng vì đường vào làng nhỏ, có thể dừng chụp ảnh tùy thích.
- Lũng Rì nằm ngay trên tuyến đi Bản Giốc nên rất tiện ghé vào buổi sáng, rồi đi tiếp lên thác trong ngày.
Ngói âm dương là gì?
Ngói âm dương (còn gọi là ngói máng) là loại ngói cong hình lòng máng. Khi lợp, một lớp ngói được đặt ngửa (âm) để dẫn nước, lớp còn lại úp (dương) phủ lên khe giữa hai hàng ngói ngửa. Cách lợp tạo nên những đường mái gợn sóng đặc trưng, vừa thoát nước tốt, vừa giữ nhà mát về mùa hè và ấm về mùa đông – rất hợp với khí hậu vùng núi.
Ở Cao Bằng, ngói âm dương gắn liền với kiến trúc nhà sàn, nhà trình tường của người Tày, Nùng. Những mái ngói cổ của làng đá Khuổi Ky cũng là loại ngói này.
Hành trình làm nên một viên ngói Lũng Rì
Điều thú vị nhất khi đến Lũng Rì là được tận mắt chứng kiến cả quy trình thủ công:
- Chọn và ủ đất: đất sét được lấy từ ruộng, núi quanh làng, ngâm ủ kỹ và lọc bỏ tạp chất.
- Nhào đất: đất được nhào nhuyễn cho đến khi dẻo mịn – công đoạn quyết định độ bền của ngói.
- Tạo hình: đất được quấn đều quanh khuôn tròn, sau đó cắt thành nhiều viên cong. Bàn tay người thợ di chuyển nhịp nhàng như một điệu múa.
- Phơi ngói: hàng nghìn viên ngói mộc xếp thẳng tắp ngoài sân, dưới hiên nhà – đây là khung cảnh “ăn ảnh” nhất làng.
- Nung lò: ngói được xếp vào lò củi và nung nhiều ngày liền. Lửa phải đều để ngói chín, có màu đẹp và gõ nghe tiếng thanh.
Mỗi khâu đều làm bằng tay và dựa vào kinh nghiệm, nên một viên ngói Lũng Rì chứa đựng cả sự kiên nhẫn của người thợ.
Giá trị của làng nghề hôm nay
Nghề làm ngói của Lũng Rì đã có hơn 200 năm và vẫn là nguồn thu nhập chính của làng. Năm gần đây, Lũng Rì đã được UBND tỉnh Cao Bằng chính thức công nhận là làng nghề truyền thống.
Không chỉ dùng cho nhà truyền thống, ngói Lũng Rì nay còn được dùng cho biệt thự, khu nghỉ dưỡng và công trình kiến trúc ở Hà Nội, Hải Phòng, Hạ Long hay TP.HCM. Dù vậy, làng nghề vẫn đối mặt với không ít thách thức như chi phí tăng và lực lượng lao động ngày càng ít đi, chỉ còn số hộ nhất định theo nghề. Mỗi chuyến ghé thăm, mỗi lời hỏi han của du khách cũng là một cách tiếp thêm động lực giữ nghề cho người dân nơi đây.
Những góc chụp ảnh đẹp ở Lũng Rì
- Sân phơi ngói: những hàng ngói mộc màu nâu đất xếp thẳng tắp, chụp từ trên cao hoặc góc thấp đều đẹp.
- Mái nhà cổ nhìn từ sườn đồi: cả làng hiện lên với lớp mái ngói xám rêu nối tiếp nhau, phía sau là núi đá vôi.
- Bên lò nung: ánh lửa và khói lò buổi sáng sớm tạo khung hình rất “điện ảnh”. Luôn xin phép trước khi lại gần.
- Người thợ đang tạo hình ngói: khoảnh khắc đôi tay xoay khuôn là tấm ảnh giàu câu chuyện nhất.
Thời điểm đẹp nhất để đến Lũng Rì
- Mùa thu (tháng 9–11): trời khô, nắng đẹp, thời điểm làng phơi và nung ngói nhiều. Kết hợp ngắm lúa chín trên đường đi Bản Giốc.
- Mùa xuân (tháng 1–3): sương mờ bao quanh mái ngói, hoa mận, hoa đào nở – không khí rất thơ.
- Mùa mưa (tháng 6–8): hoạt động phơi ngói ít hơn, đường đất trong làng dễ lầy, nên cân nhắc.
Gợi ý lịch trình kết hợp
Lũng Rì phù hợp làm điểm dừng nửa buổi trong hành trình phía Đông Cao Bằng:
- Làng rèn Phúc Sen và làng hương Phja Thắp – cùng là làng nghề truyền thống của người Nùng An gần đó.
- Thác Bản Giốc và động Ngườm Ngao.
- Làng đá Khuổi Ky để chiêm ngưỡng những ngôi nhà sàn đá lợp ngói âm dương.
- Nếu còn thời gian, ghé khu du lịch Pác Bó ở phía Bắc tỉnh.
Ăn gì, ở đâu khi ghé Lũng Rì?
Trong làng hầu như không có hàng quán, nên ăn uống tại trung tâm xã Quảng Uyên gần đó. Món nên thử: phở chua, bánh cuốn Cao Bằng, vịt quay 7 vị, bánh khảo, khâu nhục. Mua quà có thể chọn hạt dẻ Trùng Khánh, miến dong, dao Phúc Sen.
Về lưu trú, có thể nghỉ ở trung tâm Cao Bằng hoặc đi tiếp và ngủ lại khu vực Trùng Khánh để sáng hôm sau ngắm thác Bản Giốc.
Lưu ý khi tham quan làng ngói Lũng Rì
- Đây là nơi người dân sinh sống và làm việc, hãy giữ trật tự, chào hỏi và xin phép trước khi vào sân nhà hoặc chụp ảnh người.
- Không dẫm, chạm hay ngồi lên ngói mộc đang phơi – ngói chưa nung rất dễ vỡ, hỏng một viên là mất công cả buổi của người thợ.
- Giữ khoảng cách an toàn với lò nung đang đốt, đặc biệt khi đi cùng trẻ nhỏ.
- Mang giày đế bám vì đường làng có đoạn đất, sỏi.
- Nếu muốn ủng hộ làng nghề, có thể hỏi mua vài viên ngói nhỏ làm kỷ niệm hoặc giới thiệu cho người có nhu cầu xây dựng.
- Mang tiền mặt, nước uống và mũ nón vì trong làng ít dịch vụ.
Làng ngói âm dương Lũng Rì không có những công trình đồ sộ hay dịch vụ hào nhoáng, nhưng lại sở hữu thứ quý giá hơn: một nghề truyền thống vẫn còn sống, vẫn đỏ lửa sau hơn hai thế kỷ. Dừng chân vài giờ ở đây, ngắm những viên ngói thành hình từ đôi tay người Nùng An, sẽ thấy chuyến đi Cao Bằng có thêm chiều sâu văn hóa khó quên.
