Đền thờ Nùng Trí Cao – về Quảng Uyên, nơi cội nguồn của vị thủ lĩnh Tày nghìn năm
Quảng Uyên ngày nay là một thị trấn nhỏ yên bình. Nghìn năm trước, nơi đây là đất Quảng Nguyên, quê hương của một trong những nhân vật lịch sử đặc biệt nhất vùng biên cương phía Bắc: Nùng Trí Cao. Ngôi đền thờ ông giữa lòng Quảng Uyên không lớn, nhưng lại gắn với lễ hội lớn nhất vùng và một câu chuyện lịch sử đầy kịch tính. Nếu bạn muốn hiểu vì sao người Tày, Nùng Cao Bằng vẫn tôn kính ông sau gần một thiên niên kỷ, hãy ghé ngôi đền này.
Đền ở đâu?
Đền nằm tại thị trấn Quảng Uyên, trước thuộc huyện Quảng Hòa, nay thuộc xã Quảng Uyên sau đợt sắp xếp hành chính năm 2025. Đền gần miếu Bách Linh, đền Trần Hưng Đạo và chùa Thiên Phúc, nên bạn có thể đi bộ thăm cả cụm di tích trong một buổi.
Tên vùng đất cũng là một gợi ý lịch sử. Châu Quảng Nguyên xưa là nơi cha ông của Nùng Trí Cao cai quản, nay chính là Quảng Uyên.
Nùng Trí Cao là ai?
Nùng Trí Cao sinh khoảng năm 1025, là người Tày, Nùng ở châu Quảng Nguyên. Cha ông là Nùng Tồn Phúc, thủ lĩnh châu Thảng Do, mẹ là bà A Nùng.
Cuộc đời ông rất sóng gió. Năm 1041, ông nổi dậy nhưng bị bắt, rồi được vua Lý Thái Tông tha tội. Theo tư liệu địa phương, nhà Lý cho ông tiếp tục quản lý châu Thảng Do, giao thêm nhiều vùng đất và phong làm châu mục Quảng Nguyên, để giữ yên vùng biên. Về sau, ông nhiều lần dựng nước riêng và xưng hiệu. Năm 1052, ông tự xưng Nhân Huệ Hoàng đế, đặt quốc hiệu Đại Nam và đem quân đánh sang đất Tống, trước khi bị danh tướng Địch Thanh đánh bại.
Kết cục của ông vẫn còn nhiều giả thuyết. Sử Trung Quốc chép rằng ông bị xử tử, còn dân gian lại kể ông được đưa sang miền bắc Thái Lan, nơi con cháu ông vẫn sinh sống.
Dù sử sách còn nhiều cách nhìn, trong tâm thức người Cao Bằng, ông là người đứng lên chống quân Tống, giữ vững vùng biên cương phía Bắc. Sau khi ông mất, vua Lý sắc phong ông là Khâu Sầm Đại Vương. Ông được thờ ở nhiều nơi trong tỉnh như Hòa An, Hà Quảng, Thông Nông và Quảng Uyên, vừa như anh hùng dân tộc, vừa như một vị thần nông.
Ngôi đền hôm nay
Đền thờ Nùng Trí Cao ở Quảng Uyên được UBND tỉnh xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh ngày 13/1/2011.
Năm 2014, đền được trùng tu và mở rộng. Công trình thi công từ tháng 1 đến tháng 9/2014, gồm nhà sắp lễ, nhà bia, nhà hóa vàng, ao phóng sinh, sân và tường rào, tổng diện tích sử dụng 900m², kinh phí gần 8 tỷ đồng. Đền mới được khánh thành ngày 20/12/2014.
Khuôn viên đền gọn gàng và yên tĩnh. Bạn nên dành thời gian ở nhà bia để đọc về cuộc đời ông, rồi dạo quanh ao phóng sinh trước khi vào thắp hương.
Lễ hội tranh đầu pháo – linh hồn của ngôi đền
Ngôi đền thực sự sống dậy vào dịp lễ hội tranh đầu pháo, hay còn gọi là Hội pháo hoa Quảng Uyên. Tương truyền sau khi đánh tan quân Tống, Nùng Trí Cao chọn nơi đây để khao quân mừng chiến thắng. Lễ hội bắt nguồn từ đó.
Lễ hội được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2020 và là lễ hội lớn nhất trong năm của vùng. Lễ hội diễn ra từ ngày 30 tháng Giêng đến mùng 2 tháng 2 âm lịch, gồm lễ khai quang mở mắt rồng tại mỏ nước Cốc Chủ và lễ khao quân tại đền Nùng Trí Cao.
Sau nghi lễ ở mỏ nước, rồng, kỳ lân và đoàn rước kiệu lần lượt đến miếu Bách Linh, đền Nùng Trí Cao, đền Trần Hưng Đạo và chùa Thiên Phúc để khai hội. Tại đền Nùng Trí Cao, đoàn múa rồng và lân thực hiện nghi lễ rất trang trọng.
Phần hội có nhiều trò chơi như lày cỏ, cờ tướng, tung còn, bịt mắt bắt vịt. Các xóm, tổ dân phố thi trang trí mâm xôi, lợn quay. Người dân còn giao lưu những làn điệu truyền thống như hát lượn, phong slư.
Điểm nhấn là màn tranh đầu pháo, khi các đội trai tráng tranh nhau chiếc vòng may mắn. Năm 2024, đội xã Phúc Sen đã giành được vòng ngọc. Nếu đến dịp này, bạn hãy tìm chỗ đứng sớm vì người xem rất đông.
Đền thờ Nùng Trí Cao khác ở Cao Bằng
Nếu muốn đi tiếp hành trình, bạn có thể ghé:
- Đền Kỳ Sầm ở phường Nùng Trí Cao (trước là xã Vĩnh Quang), ngôi đền thờ Nùng Trí Cao lớn nhất tỉnh, di tích cấp quốc gia từ năm 1993. Lễ hội đền diễn ra mùng 9 và mùng 10 tháng Giêng.
- Đền Bà Hoàng ở phường Sông Bằng cũ, thờ bà A Nùng, mẹ của Nùng Trí Cao.
Lưu ý khi viếng đền
- Ăn mặc lịch sự, giữ không gian trang nghiêm.
- Dịp lễ hội rất đông, nên đặt chỗ nghỉ sớm và gửi xe từ xa.
- Kết hợp thăm miếu Bách Linh, đền Trần Hưng Đạo và chùa Thiên Phúc ngay trong thị trấn.
- Hỏi chuyện các cụ cao tuổi để nghe thêm những truyền thuyết về Nùng Trí Cao ở vùng đất này.
Lời kết
Đền thờ Nùng Trí Cao ở Quảng Uyên không đồ sộ. Giá trị của nó nằm ở chỗ đây là vùng đất gốc của vị thủ lĩnh Tày, và mỗi mùa xuân, cả thị trấn vẫn mở hội khao quân như cách tổ tiên đã làm nghìn năm trước. Đến Quảng Uyên vào cuối tháng Giêng, đứng giữa tiếng trống, tiếng pháo và vũ điệu rồng, bạn sẽ hiểu lịch sử ở Cao Bằng chưa bao giờ chỉ nằm trong sách.
