Làng nghề rèn Phúc Sen – nơi lửa lò chưa bao giờ tắt
Trên Quốc lộ 3 hướng về cửa khẩu Tà Lùng, giữa những dãy núi đá vôi của miền Đông Bắc, có một vùng đất mà từ sáng sớm đã vang tiếng búa chan chát và ánh lửa đỏ rực trong từng gian nhà. Đó là làng nghề rèn Phúc Sen, quê hương của những con dao nổi tiếng sắc bén khắp miền núi phía Bắc. Nếu đang lên kế hoạch du lịch Cao Bằng, đây là điểm dừng chân giúp chuyến đi có thêm chiều sâu văn hóa.
Làng nghề rèn Phúc Sen ở đâu?
Trước khi tra bản đồ, cần lưu ý tên hành chính đã thay đổi. Phúc Sen trước đây thuộc huyện Quảng Hòa, từ năm 2025 nằm trong xã Quảng Uyên mới, tỉnh Cao Bằng.
Vùng đất này thuộc Công viên địa chất non nước Cao Bằng, phong cảnh núi sông hữu tình. Quốc lộ 3 nối thành phố Cao Bằng với cửa khẩu Tà Lùng đi ngang qua, nên việc di chuyển khá thuận tiện. Từ trung tâm thành phố, quãng đường khoảng 40 km, mất chừng một tiếng.
Nghề rèn trải đều ở nhiều xóm chứ không tập trung một chỗ. Sáu xóm làm nghề gồm Pác Rằng, Phia Chang trên, Phia Chang dưới, Đâư Cọ, Lũng Vài và Tình Đông, với gần 200 lò rèn và khoảng 550 thợ lành nghề. Xóm Pác Rằng là nơi được du khách ghé nhiều nhất vì lò rèn dày và dễ quan sát.
Lịch sử: từ xưởng vũ khí đến “xưởng rèn” của miền Bắc
Theo lời truyền lại, làng rèn có từ thế kỷ XI, ban đầu chuyên làm vũ khí cho Nùng Tôn Phúc và Nùng Trí Cao chống quân Tống. Khi chiến tranh qua đi, người dân chuyển sang rèn nông cụ và dao kéo phục vụ đời sống. Một giả thuyết khác cho rằng người Nùng An đã mang theo kỹ thuật rèn khi di cư đến Cao Bằng.
Dù khởi nguồn thế nào, Phúc Sen ngày nay được xem là xưởng rèn thủ công lớn nhất miền Bắc, và nghề rèn của người Nùng An nơi đây đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Năm 2021, làng nghề rèn Phúc Sen được tỉnh công nhận cùng làng hương Phia Thắp và làng giấy bản Quốc Dân.
Bí quyết làm nên con dao Phúc Sen
Điều đặc biệt nằm ở kỹ thuật tôi thép, được hồ sơ di sản xác định là bí quyết riêng của nghề rèn nơi đây. Người thợ không dùng máy đo mà quan sát màu lửa, màu thép bằng mắt để chọn đúng thời điểm nhúng nước. Kinh nghiệm ấy được truyền qua nhiều thế hệ, vì vậy người ta hay nói thợ Phúc Sen “rèn dao bằng mắt”.
Sản phẩm chủ yếu là dao, búa, kéo và nông cụ cầm tay như dao thái, dao phát, cuốc, liềm, rìu. Chất lượng đã được thị trường kiểm chứng: lãnh đạo xã từng chia sẻ rằng dù đắt hơn gấp ba, hàng Phúc Sen vẫn bán chạy hơn hàng ngoại nhập ở cùng phiên chợ. Đây cũng là nghề mang lại thu nhập chính, đóng góp hơn 18 tỷ đồng mỗi năm cho địa phương.
Đến Phúc Sen, du khách sẽ trải nghiệm gì?
Xem quy trình rèn thủ công. Mỗi lò thường có 2–3 người phối hợp nhịp nhàng: một người giữ phôi trên đe, những người còn lại thay nhau quai búa. Từ thanh thép nhíp ô tô cũ, qua các công đoạn nung, đập, tạo hình, mài và tôi, một con dao dần thành hình. Khoảnh khắc nhúng thép đỏ vào nước, khói trắng bốc lên xèo xèo, là cảnh đáng chờ nhất để chụp ảnh.
Trò chuyện cùng thợ rèn. Người Nùng An hiền hậu, mến khách. Chỉ cần hỏi han lịch sự, họ sẵn lòng kể về nghề, về cách chọn thép hay phân biệt dao tốt.
Mua dao tận lò. Mua trực tiếp vừa có giá tốt, vừa đảm bảo hàng thật, lại có thể đặt theo kích thước mong muốn.
Ghé các làng nghề lân cận. Gần đó còn có làng hương Phia Thắp và làng giấy bản, rất tiện ghép thành hành trình nửa ngày khám phá làng nghề truyền thống Cao Bằng.
Kinh nghiệm tham quan làng nghề rèn Phúc Sen
Thời điểm nên đi: Buổi sáng từ 7h đến 11h là lúc các lò hoạt động sôi nổi nhất. Tháng 9 đến tháng 11 trời khô ráo, mát mẻ, trùng mùa lúa chín và mùa nước đẹp ở thác Bản Giốc. Những tháng cuối năm, các lò tất bật làm hàng Tết nên không khí càng nhộn nhịp.
Phương tiện: Xe máy là lựa chọn linh hoạt nhất để len vào các xóm. Nếu đi ô tô, có thể dừng bên Quốc lộ 3 rồi đi bộ vào.
An toàn: Giữ khoảng cách với lò lửa và khu vực quai búa vì tia lửa, mạt thép có thể bắn ra. Không tự ý cầm dụng cụ hay chạm vào phôi đang nóng. Nên mặc quần dài và đi giày kín mũi.
Ứng xử: Xin phép trước khi chụp ảnh cận mặt người thợ hoặc bước vào nhà. Đây là không gian sản xuất và sinh hoạt của gia đình, không phải điểm du lịch bán vé.
Mua dao:
- Dao tốt có lưỡi đều, sống dao chắc, gõ nghe tiếng thanh và vang.
- Giá dao bếp thường từ vài chục đến vài trăm nghìn đồng tùy loại, nên hỏi trực tiếp tại lò.
- Nếu đi máy bay, dao phải để trong hành lý ký gửi và bọc kỹ lưỡi.
- Sau khi dùng nên lau khô để tránh gỉ, vì thép tôi thủ công không qua xử lý chống gỉ công nghiệp.
Làng nghề rèn Phúc Sen không có công trình hoành tráng, nhưng giữ được điều quý hơn: một nghề thủ công vẫn sống khỏe giữa thời đại máy móc, nhờ đôi tay và con mắt của nhiều thế hệ người Nùng An. Ghé lại một buổi sáng, nghe tiếng búa, ngắm lửa lò và mang về một con dao Phúc Sen – đó là món quà đậm hồn cốt núi rừng Cao Bằng.
