Hương Phia Thắp – làng nghề trăm năm của người Nùng An dưới chân núi Phà Hùng
Ven Quốc lộ 3, dưới chân ngọn núi Phà Hùng, có một ngôi làng mà bước vào là đã thấy thoang thoảng mùi hương. Trước sân những nếp nhà sàn, hàng nghìn que hương chân đỏ được xòe ra phơi như những bông hoa. Đó là Phia Thắp, làng nghề làm hương truyền thống của người Nùng An, nơi những nén hương vẫn được làm hoàn toàn bằng tay từ cây lá núi rừng, giữ nguyên cách làm từ hơn trăm năm trước.
Làng hương Phia Thắp ở đâu?
Làng hương Phia Thắp (còn viết là Phja Thắp) trước thuộc xã Phúc Sen (huyện Quảng Hòa cũ), nay thuộc xã Quảng Uyên sau sắp xếp hành chính năm 2025. Từ tháng 7/2025, xã Quảng Uyên mới được hình thành từ thị trấn Quảng Uyên và các xã Phi Hải, Phúc Sen, Chí Thảo.
Từ thành phố Cao Bằng, theo Quốc lộ 3 về hướng Đông Bắc khoảng 26km là đến bản Phia Thắp. Làng nằm ven tuyến đường từ thành phố đi Trùng Khánh, nép mình dưới chân núi Phà Hùng (nghĩa là “núi To”).
Làng nghề hơn trăm năm tuổi
Hiện nay, hơn 50 hộ dân người Nùng An ở Phia Thắp vẫn duy trì nghề làm hương sạch, thủ công từ hàng trăm năm trước. Người dân tin rằng nghề làm hương đã song hành cùng người Nùng An từ những ngày đầu lập làng, dựng bản dưới chân núi Phà Hùng.
Phia Thắp là một trong số ít làng nghề của tỉnh Cao Bằng được công nhận là làng nghề truyền thống, với lịch sử trên 100 năm. Từ năm 2016, Phia Thắp còn được chọn là một trong 7 thôn bản được tỉnh đầu tư phát triển du lịch cộng đồng dựa trên tài nguyên văn hóa bản địa.
Ở Phia Thắp, những ngôi nhà sàn luôn được thiết kế một tầng nhỏ để phục vụ việc làm hương, cho thấy nghề hương đã gắn bó sâu sắc với đời sống của người dân đến mức nào.
Nén hương từ cây lá núi rừng
Điều làm nên sự khác biệt của hương Phia Thắp là nguyên liệu hoàn toàn tự nhiên từ vùng núi đá vôi, không dùng hóa chất.
- Cây mai (tiếng Tày là “mạy mười”): dùng làm que hương vì dẻo, thẳng và dễ bắt lửa.
- Lá cây bầu hắt: nguyên liệu quan trọng nhất, mọc tự nhiên trên các vách đá, dùng làm chất keo kết dính.
- Vỏ cây gạo, mùn cưa: làm bột hương.
- Các loại cây tạo mùi: như nghiến đỏ, cây thung, vỏ thông đỏ, tạo nên mùi thơm đặc trưng.
Mỗi gia đình ở Phia Thắp lại có một bí quyết riêng trong khâu chuẩn bị bột hương và trộn nguyên liệu, làm sao để khi đốt có mùi thơm, tàn đẹp.
Các công đoạn làm hương
Nghề làm hương ở Phia Thắp không dùng máy móc, mọi công đoạn đều làm bằng tay:
1. Hái lá bầu hắt: Bà con vào rừng, leo lên các vách đá để hái lá bầu hắt. Lá được phơi khô rồi nghiền nhỏ.
2. Làm chân hương: Trong lúc chờ lá khô, bà con làm chân hương. Cây mai được cắt thành từng khúc dài khoảng 40cm, chẻ thành thanh nhỏ như đầu đũa, vót sạch, tròn đều, rồi ngâm nước 2–3 ngày.
3. Tẩm bột: Que mai được nhúng vào nước pha bột lá bầu hắt để tạo độ kết dính, rồi lăn qua hỗn hợp bột vỏ cây gạo, mùn cưa. Công đoạn này lặp lại 4 lần để có được que hương chắc và đẹp. Phải canh lượng keo thật chuẩn, vì nếu cho quá nhiều bột lá bầu hắt thì hương không thành.
4. Phơi hương: Đây là công đoạn mất nhiều thời gian nhất. Nắng đẹp thì phơi một ngày là khô, nếu không phải phơi 2–3 ngày, có lúc phải hong trong bếp.
5. Nhuộm chân hương: Khác với nhiều làng hương ở nơi khác thường nhuộm đỏ que trước, ở Phia Thắp, chân hương được nhuộm đỏ sau cùng, bằng lá cây “chăm che” trồng quanh nhà, rồi mới đem phơi tiếp.
6. Đóng bó: Hương khô được buộc thành từng bó, mỗi bó 20 que.
Đi khắp các phiên chợ Tết
Hương Phia Thắp có mặt tại các phiên chợ Tết trong tỉnh và nhiều tỉnh, thành phía Bắc. Hương được ưa chuộng vì an toàn cho sức khỏe, thơm tự nhiên, dễ cháy và bảo quản được lâu. Người dân làng nghề luôn coi trọng chữ tín, giữ chất lượng như cách cha ông đã làm.
Trải nghiệm ở làng hương
Xem và tự tay làm hương: Du khách có thể quan sát và thử các công đoạn như chẻ que, tẩm bột, phơi hương cùng người dân.
Chụp ảnh những “bông hoa hương”: Những bó hương chân đỏ xòe tròn phơi trước sân nhà sàn là khung hình đặc trưng, rất đẹp và đầy màu sắc.
Nghỉ homestay: Nghỉ lại nhà sàn của người Nùng An, thưởng thức món ăn địa phương, nghe kể chuyện về nghề hương và đời sống bản làng.
Mua hương làm quà: Những bó hương thủ công là món quà mang hương vị núi rừng và tấm lòng của người Nùng An.
Ngắm toàn cảnh làng từ trên cao: Leo lên Phả Hùng panorama trên núi Phà Hùng để ngắm toàn cảnh làng hương, thung lũng lúc hoàng hôn hoặc biển mây buổi sớm.
Thời điểm nên đến
Tháng 10 đến tháng Chạp âm lịch: Mùa làm hương cao điểm chuẩn bị cho Tết, cả làng nhộn nhịp, sân nhà nào cũng đỏ rực những bó hương đang phơi. Đây là thời điểm đẹp nhất để chụp ảnh.
Những ngày nắng ráo sẽ có nhiều hương được phơi nhất, nên chọn ngày trời đẹp để đến.
Giữ nghề trước nhiều thách thức
Hiện nay, nguyên liệu làm hương Phia Thắp ngày càng khan hiếm. Một số người tìm cách thay thế nguyên liệu nhưng chất lượng hương chưa như mong muốn. Hương thủ công cũng phải cạnh tranh với hương công nghiệp giá rẻ. Mỗi chuyến ghé thăm và mỗi bó hương du khách mua về đều góp phần giữ lửa cho làng nghề trăm năm.
Kết hợp hành trình Quảng Uyên
- Phả Hùng panorama: điểm ngắm toàn cảnh làng hương trên núi Phà Hùng.
- Miếu Bách Linh: ngôi miếu cổ gắn với lễ hội pháo hoa, di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
- Đền thờ Nùng Trí Cao (Quảng Uyên).
- Làng giấy bản Dìa Trên: làng nghề giấy bản của người Nùng cùng xã.
Lưu ý khi tham quan
- Tôn trọng không gian sản xuất: không giẫm lên hương đang phơi, không tự ý chạm vào nguyên liệu.
- Hỏi ý trước khi chụp ảnh người dân và vào nhà.
- Liên hệ trước nếu muốn trải nghiệm làm hương hoặc nghỉ homestay.
- Ủng hộ người làm nghề bằng cách mua sản phẩm tại làng.
Lời kết
Mỗi nén hương Phia Thắp là kết tinh của lá rừng, vách đá, nắng núi và đôi bàn tay khéo léo của người Nùng An qua bao thế hệ. Đến làng hương, bạn không chỉ thấy cách một nén hương ra đời, mà còn cảm nhận được sự bền bỉ của một cộng đồng đang giữ gìn nghề xưa giữa nhịp sống mới. Và khi thắp nén hương ấy trong ngày Tết, bạn sẽ nhớ về ngôi làng nhỏ dưới chân núi Phà Hùng.
