Làng giấy bản Dìa Trên – nơi người Nùng An “viết” ký ức lên từng tờ giấy
Trong một thung lũng yên bình giữa núi rừng Quảng Uyên, những mái nhà sàn lợp ngói âm dương nép mình bên cánh đồng lúa. Tiếng chày giã vỏ cây vang đều trong gian bếp, những tờ giấy mỏng dán kín bức tường đất phơi dưới nắng gió vùng cao. Đó là Dìa Trên, làng nghề giấy bản của người Nùng An, nơi những tờ giấy được làm hoàn toàn bằng tay từ vỏ cây rừng, theo cách cha ông đã làm từ bao đời.
Làng giấy bản ở đâu?
Làng nghề nằm ở xóm Dìa Trên, trước thuộc xã Phúc Sen (huyện Quảng Hòa cũ), nay thuộc xã Quảng Uyên sau sắp xếp hành chính năm 2025. Từ tháng 7/2025, xã Quảng Uyên mới được hình thành từ thị trấn Quảng Uyên và các xã Phi Hải, Phúc Sen, Chí Thảo.
Dìa Trên nằm sâu trong một thung lũng, được bao quanh bởi cánh đồng lúa và núi rừng, cùng xã với làng hương Phia Thắp. Làng giấy bản Dìa Trên đã được đưa vào tuyến trải nghiệm du lịch phía Đông của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.
Giấy bản trong đời sống người Nùng An
Với người Nùng An, giấy bản gắn bó suốt cả cuộc đời. Theo nghệ nhân Nông Thị Kính, từ khi sinh ra, người Nùng An đã cần giấy bản để làm lễ đầy tháng; lớn lên cần giấy để thầy cúng viết ngày lành tháng tốt làm đám cưới, làm lễ cấp sắc; rồi giấy làm vàng mã tưởng nhớ người đã khuất.
Ngoài ra, giấy bản còn dùng để ghi chép, viết chữ Hán Nôm, trang trí nhà cửa và thờ cúng tổ tiên trong các dịp lễ, Tết. Mỗi tờ giấy vì thế không chỉ là một sản phẩm thủ công, mà còn là một phần đời sống tinh thần của cộng đồng.
Xóm Dìa Trên có khoảng 64 hộ, trong đó hơn 40 hộ vẫn giữ nghề làm giấy bản truyền thống.
Từ vỏ cây mạy sla đến tờ giấy mịn
Nguyên liệu chính để làm giấy là vỏ cây mạy sla (cây dướng), loại cây mọc hoang trên sườn núi đá, cho ra những tờ giấy mịn, dai và bền. Vỏ cây có thể khai thác khi cây được khoảng 1–2 năm tuổi.
Khoảng từ tháng 2 đến tháng 7 hằng năm, dân làng tập trung lên rừng tước vỏ cây mạy sla. Không có gì bị bỏ phí: thân cây được tận dụng làm chất đốt, lá cây dùng cho trâu bò ăn.
Quy trình làm giấy thủ công
Toàn bộ quy trình gần như vẫn giữ nguyên phương thức cổ truyền, không dùng máy móc hay hóa chất công nghiệp:
1. Xử lý vỏ cây: Vỏ cây được đun sôi khoảng 2 giờ cho mềm. Khi nguội, người làm bỏ lớp vỏ đen sần sùi bên ngoài, chỉ giữ lại phần vỏ trắng bên trong. Nếu chưa dùng ngay, vỏ trắng được phơi khô, cất trên gác bếp để dùng dần quanh năm.
2. Ninh với vôi: Khi làm giấy, vỏ trắng được ngâm nước cho mềm, rồi trộn với vôi tôi và ninh khoảng 2–3 giờ. Vôi giúp vỏ cây nhanh nhừ và làm bột giấy trắng hơn.
3. Ngâm nước mương: Vỏ cây được rửa sạch, buộc thành bó, ngâm ngoài mương nước, suối khoảng một ngày để rũ hết phần nhựa.
4. Đập nhuyễn: Mang vỏ về nhà, dùng chày to đập khoảng một giờ cho nát nhừ thành bột giấy.
5. Hòa bột: Bột giấy được cho vào máng nước, khuấy tan, trộn với chất nhớt lấy từ cây rừng (người dân gọi là cây Khuổi Háo) để tạo độ kết dính.
6. Seo giấy: Đây là công đoạn quan trọng nhất, thường do phụ nữ đảm nhiệm. Người thợ dùng khung tre múc bột, dàn đều lên khuôn, mỗi khuôn là một tờ giấy.
7. Ép và phơi: Các tờ giấy ướt được chồng lên nhau thành xấp, dùng những hòn đá nặng ép khoảng 2 giờ cho ráo nước. Sau đó, từng tờ được dán lên bức tường đất, để nắng gió Cao Bằng làm phần việc còn lại.
Nhìn cả bức tường phủ kín những tờ giấy trắng ngà đang phơi, bạn sẽ hiểu vì sao giấy bản được gọi là “giấy lưu hồn núi”.
Những người giữ nghề
Nghệ nhân Nông Thị Kính biết làm giấy từ năm 15 tuổi và đã gắn bó với nghề hơn 36 năm. Khi về làm dâu, nghề của gia đình nhà chồng lại tiếp nối hành trình ấy. Với bà, làm giấy bản không đơn thuần là việc thủ công mà là một phần đời sống tinh thần của người Nùng.
Bà Nông Thị Chăm, một người làm giấy lâu năm khác, kể rằng không ai biết nghề có từ bao giờ, chỉ nhớ từ nhỏ đã theo bà, theo mẹ lên rừng lấy vỏ cây, về ngâm, nấu, giã làm bột giấy. Nghề không cần nhiều vốn, lại không gây ô nhiễm môi trường.
Từ chợ phiên ra thế giới
Từ những tờ giấy chủ yếu phục vụ tín ngưỡng và bán ở chợ phiên, giấy bản Dìa Trên đang có thêm một đời sống mới. Năm 2024, tại Hội nghị quốc tế lần thứ 8 của mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu châu Á – Thái Bình Dương (APGN-8) tổ chức ở Cao Bằng, giấy bản Dìa Trên cùng hương Phia Thắp được chọn làm quà tặng cho đại biểu, khách quý trong nước và quốc tế.
Năm 2025, làng giấy bản Dìa Trên được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam giới thiệu trong danh sách 100 làng nghề thủ công truyền thống trăm tuổi tiêu biểu tại Việt Nam.
Trải nghiệm ở làng giấy
Xem quy trình làm giấy: Tận mắt chứng kiến từ khâu ngâm vỏ, giã bột, seo giấy đến phơi khô.
Tự tay làm giấy: Thử múc bột lên khuôn, seo một tờ giấy dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân. Bạn sẽ thấy để có một tờ giấy đều, mỏng cần khéo léo đến thế nào.
Chụp ảnh bức tường giấy: Những bức tường đất dán kín giấy đang phơi là khung hình rất độc đáo.
Tìm hiểu văn hóa Nùng An: Nghe kể về vai trò của giấy bản trong lễ đầy tháng, đám cưới, lễ cấp sắc và thờ cúng.
Mua giấy làm quà: Tập giấy bản thủ công là món quà ý nghĩa cho người yêu thư pháp, chữ Hán Nôm hoặc thích sưu tầm sản phẩm làng nghề.
Thời điểm nên đến
- Tháng 2 – tháng 7: Mùa tước vỏ cây mạy sla, làng nhộn nhịp chuẩn bị nguyên liệu.
- Những ngày nắng ráo: Có nhiều giấy được phơi trên tường, cảnh làng đẹp nhất.
- Trước Tết: Nhu cầu giấy tăng cao, nhiều hộ làm giấy hơn.
Kết hợp hành trình Quảng Uyên
- Làng hương Phia Thắp: làng nghề làm hương trăm năm của người Nùng An cùng xã.
- Phả Hùng panorama: ngắm toàn cảnh thung lũng và làng hương từ trên núi.
- Miếu Bách Linh, đền thờ Nùng Trí Cao: cụm di tích của vùng Quảng Uyên.
Lưu ý khi tham quan
- Liên hệ trước nếu muốn trải nghiệm làm giấy, vì người dân làm theo mùa và theo nhịp nông vụ.
- Tôn trọng không gian sản xuất: không chạm vào giấy đang phơi hay khuôn, máng bột khi chưa được phép.
- Hỏi ý trước khi chụp ảnh người dân và vào nhà.
- Ủng hộ người làm nghề bằng cách mua sản phẩm tại làng.
Lời kết
Mỗi tờ giấy bản Dìa Trên mang theo dấu ấn của vỏ cây rừng, của vôi tôi, của dòng mương mát và nắng gió vùng cao, kết tinh từ đôi bàn tay cần mẫn của người Nùng An. Giữa thời đại giấy công nghiệp, những tờ giấy mộc mạc ấy vẫn lặng lẽ ra đời, giữ gìn ký ức và tín ngưỡng của cả một cộng đồng. Đến Quảng Uyên, hãy ghé Dìa Trên, nghe tiếng chày giã bột và tự tay seo một tờ giấy. Đó sẽ là món quà đặc biệt nhất bạn mang về từ Cao Bằng.
