Di tích núi Báo Đông – nơi Bác Hồ “chống gậy lên núi” quan sát trận mở màn Chiến dịch Biên giới 1950
Sáng sớm ngày 16/9/1950, trên đỉnh một ngọn núi đá vùng biên Thạch An, Chủ tịch Hồ Chí Minh ngồi trên mỏm đá, chăm chú dõi theo trận đánh cứ điểm Đông Khê, trận mở màn Chiến dịch Biên giới. Khoảnh khắc ấy được nghệ sĩ nhiếp ảnh Vũ Năng An ghi lại, trở thành một trong những bức ảnh lịch sử nổi tiếng nhất về Bác. Ngọn núi ấy là Báo Đông, nay là điểm di tích quan trọng của Khu di tích quốc gia đặc biệt Địa điểm Chiến thắng Biên giới năm 1950.
Núi Báo Đông ở đâu?
Núi Báo Đông thuộc xóm Bản Pò, xã Đức Long (huyện Thạch An cũ), Cao Bằng. Khu di tích lịch sử Chiến dịch Biên giới 1950 nằm tại Nà Lạn, xã Đức Long, cách thành phố Cao Bằng khoảng 60km theo Quốc lộ 4.
Từ cụm di tích cứ điểm Đông Khê nằm ngay cạnh Quốc lộ 4A ở trung tâm Đông Khê, du khách đi tiếp khoảng 17km để đến cụm di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh với chiến thắng Biên giới năm 1950 ở xã Đức Long, rồi bắt đầu hành trình chinh phục núi Báo Đông.
Chiến dịch Biên giới 1950
Tháng 6/1950, Trung ương Đảng quyết định mở Chiến dịch Biên giới, còn gọi là Chiến dịch Lê Hồng Phong II hay Chiến dịch Cao – Bắc – Lạng. Đồng chí Võ Nguyên Giáp được cử làm Bí thư Đảng ủy Mặt trận. Đây là chiến dịch tiến công lớn đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.
Từ ngày 13/9/1950, Sở Chỉ huy Chiến dịch chuyển từ xã Quốc Phong (Quảng Uyên) về xã Đức Long. Dưới chân núi Báo Đông, ở xóm Cốc Đứa, là nơi đặt lại đại bản doanh của Sở Chỉ huy tiền phương. Tại đây, các bộ phận chỉ huy nhanh chóng triển khai ở nhiều điểm: nhà ông Vi Văn Cắm, hang tác chiến, hang thông tin, hang quân báo và đài quan sát.
Cũng trong ngày 13/9/1950, Bác Hồ rời Sở Chỉ huy Chiến dịch đến Sở Chỉ huy tiền phương ở Nà Lạn. Nơi Bác ở và làm việc là hang Không Hẩu, cách Sở Chỉ huy tiền phương gần 2km, sát biên giới Việt – Trung.
Sáng 16/9/1950 – Bác lên đài quan sát
Sáng 15/9/1950, tại hang Không Hẩu, sau khi nghe đồng chí Cao Pha, Trưởng ban Quân báo, báo cáo tình hình, Bác căn dặn rằng ngày mai Bác muốn đi quan sát trận địa. Theo yêu cầu của Người, rạng sáng 16/9/1950, Bộ Chỉ huy Chiến dịch đưa Bác lên đài quan sát trên đỉnh núi Báo Đông.
Từ vị trí này, cách Đông Khê khoảng 11km theo đường chim bay, Bác chăm chú theo dõi, chỉ đạo trận đánh cứ điểm Đông Khê. Bác Hồ trực tiếp ra mặt trận đã khẳng định tầm quan trọng của chiến dịch và trở thành nguồn động viên to lớn cho toàn quân, toàn dân.
Cũng tại đây, khi quan sát mặt trận, Bác đã tức cảnh làm bài thơ “Lên núi” nổi tiếng, ghi lại hình ảnh vị lãnh tụ giữa núi rừng chiến dịch.
Sau 29 ngày đêm chiến đấu liên tục (16/9 – 14/10/1950), Chiến dịch Biên giới kết thúc thắng lợi, mở ra bước ngoặt mới cho cuộc kháng chiến chống Pháp.
846 bậc đá – 79 mùa xuân
Đài quan sát trên đỉnh núi Báo Đông có tầm nhìn bao quát xa và rộng, cách nhà Sở Chỉ huy Chiến dịch dưới chân núi khoảng 3km. Năm 2004, Bộ Quốc phòng đầu tư xây dựng đường lên đài quan sát gồm 846 bậc đá, chia thành 79 cung bậc, tượng trưng cho 79 mùa xuân của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Những bậc đá hôm nay chính là con đường năm xưa Bác đã đi lên núi. Trên đường lên, du khách sẽ gặp các bia ghi dấu nơi ở và làm việc của Ban Quân báo, vị trí Sở Chỉ huy Chiến dịch, vị trí Tổng đài thông tin chiến dịch.
Cụm tượng đài trên đỉnh núi
Trên đỉnh Báo Đông là cụm tượng đài “Chủ tịch Hồ Chí Minh quan sát mặt trận Đông Khê”, mô phỏng theo bức ảnh của nghệ sĩ Vũ Năng An. Tượng làm bằng vật liệu composite giả đồng, cao 2,8m, nặng 418kg, đặt trên bệ đá ốp gạch lát hoa.
Đứng bên tượng Bác, nhìn về hướng Đông Khê, bạn sẽ hình dung được khung cảnh năm xưa: Bác ngồi giữa núi rừng, ánh mắt hướng về trận địa, theo dõi từng bước tiến của bộ đội.
Khu di tích quốc gia đặc biệt
Ngày 25/12/2017, Thủ tướng Chính phủ quyết định xếp hạng các địa điểm Di tích lịch sử Chiến thắng Biên giới 1950 là Di tích quốc gia đặc biệt. Khu di tích gồm 19 điểm, phân bố thành 4 cụm trên địa bàn các xã Đức Long và Đông Khê ngày nay.
Tiêu biểu có Sở Chỉ huy Chiến dịch, hang Thông tin, hang Tác chiến, hang Quân báo, hang Không Hẩu, đồn Pháp và đài quan sát trên đỉnh núi Báo Đông. Trước đó, ngày 12/12/2008, địa điểm Sở Chỉ huy Chiến dịch tại xóm Cốc Đứa đã được xếp hạng di tích cấp tỉnh.
Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh với chiến thắng Chiến dịch Biên giới năm 1950 tại Nà Lạn gồm hai phần chính: Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh và cụm tượng đài Bác Hồ quan sát trận đánh Đông Khê trên núi Báo Đông.
Gợi ý hành trình tham quan
- Cụm di tích cứ điểm Đông Khê (cạnh Quốc lộ 4A): nơi diễn ra trận đánh mở màn.
- Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Nà Lạn: dâng hương, tìm hiểu tư liệu về chiến dịch.
- Sở Chỉ huy Chiến dịch và các hang Tác chiến, Thông tin, Quân báo dưới chân núi.
- Leo 846 bậc đá lên đỉnh Báo Đông, viếng cụm tượng đài Bác.
- Hang Không Hẩu: nơi Bác ở và làm việc trong những ngày chiến dịch.
Lưu ý khi tham quan
- Ăn mặc lịch sự, giữ thái độ trang nghiêm tại nhà tưởng niệm và cụm tượng đài.
- Đi giày thể thao, mang nước uống, vì 846 bậc đá khá dài và dốc. Nghỉ ở các cung bậc nếu mệt.
- Người có bệnh tim mạch, huyết áp nên cân nhắc trước khi leo.
- Tránh ngày mưa vì bậc đá trơn.
- Không viết, vẽ, khắc lên bia, tượng và vách đá.
- Không xả rác, giữ gìn cảnh quan khu di tích.
- Liên hệ Ban quản lý di tích nếu đi theo đoàn để được thuyết minh.
Lời kết
Núi Báo Đông không quá cao, nhưng mỗi bậc đá dẫn lên đỉnh đều gợi nhớ những ngày chiến dịch hào hùng của dân tộc. Leo hết 846 bậc, đứng bên tượng Bác giữa núi rừng biên cương, nhìn về hướng Đông Khê, bạn sẽ cảm nhận được tầm vóc của một chiến thắng và hình ảnh vị lãnh tụ luôn sát cánh cùng chiến sĩ nơi tiền tuyến. Đến Thạch An, đừng bỏ lỡ hành trình về nguồn đầy ý nghĩa này.
