Đền Bà Hoàng – nơi người Cao Bằng tưởng nhớ Minh Đức Hoàng hậu A Nùng
Ở khu Nà Cạn, ngay ven trung tâm Cao Bằng, có một ngôi đền nhỏ nằm bên dòng suối trong vắt chảy về cánh đồng. Mỗi dịp Rằm tháng Giêng, người dân khắp nơi lại về đây dâng hương, tưởng nhớ một người phụ nữ của thế kỷ XI: bà A Nùng, vợ thủ lĩnh Nùng Tồn Phúc, mẹ của Nùng Trí Cao. Với người dân Cao Bằng, bà không chỉ là một hoàng hậu trong sử sách, mà còn là người đã dạy dân dệt vải chàm và chữa bệnh cho gia súc. Đến Đền Bà Hoàng là để nghe câu chuyện về một người mẹ, một người phụ nữ tài ba và gan dạ nơi vùng biên viễn.
Đền Bà Hoàng ở đâu?
Đền Bà Hoàng nằm tại tổ 26, phường Nùng Trí Cao, thuộc khu Nà Cạn (trước đây là phường Sông Bằng). Thời xưa, vùng đất này thuộc thôn Phù Vạn, xã Kim Pha, châu Thạch Lâm.
Bên phải đền là con suối nước trong vắt, quanh năm chảy về cánh đồng Nà Cạn, tưới mát lúa và hoa màu. Từ trung tâm thành phố, bạn chỉ mất ít phút để đến đây, rất tiện cho một buổi sáng thong thả.
Bà A Nùng – người phụ nữ của thế kỷ XI
Theo Báo Cao Bằng, Bà Hoàng được nhân dân tôn kính gọi là A Nùng. Bà là người Tày ở châu Khau Sầm (nay thuộc phường Nùng Trí Cao), con một gia đình khá giả, có học. Chồng bà là Nùng Tồn Phúc, thủ lĩnh châu Quảng Nguyên.
Năm 1038, Nùng Tồn Phúc chiếm hai châu Vũ Lặc và Quảng Nguyên, lập nước Trường Sinh, tự xưng Chiêu Thánh Hoàng đế và lập bà làm Minh Đức Hoàng hậu. Khi nhà Lý đem quân đánh, Nùng Tồn Phúc mất, bà A Nùng cùng con là Nùng Trí Cao chạy thoát đến động Lôi Hỏa.
Năm 1041, khi Nùng Trí Cao mới 16 tuổi, hai mẹ con dẫn binh từ động Lôi Hỏa trở về châu Thảng Do, chiêu tập binh mã dựng nước Đại Lịch. Về sau, nhà Lý phong Nùng Trí Cao làm châu mục Quảng Nguyên rồi Thái bảo, giao thêm đất để hai mẹ con cùng cai quản.
Lịch sử vùng biên thế kỷ XI có nhiều biến động và nhiều cách kể. Nhưng trong tâm thức người Cao Bằng, hình ảnh bà A Nùng luôn là một người mẹ kiên cường, cùng con vượt qua chiến loạn, và là người phụ nữ thao lược hiếm có của thời đại mình.
Người truyền nghề dệt chàm, “Thần gia súc” của dân bản
Điều khiến bà được nhân dân tôn kính sâu sắc lại đến từ đời sống thường ngày. Tương truyền, bà là người truyền dạy cho đồng bào kỹ thuật dệt vải chàm truyền thống.
Bà am hiểu chữ nghĩa và biết nhiều bài thuốc chữa bệnh cho gia súc, giúp người dân vượt qua dịch bệnh, bảo vệ sản xuất. Vì vậy, bà được tôn thờ là “Thần gia súc”.
Lời khuyên của biên tập viên: khi gặp những bộ áo chàm của người Tày, Nùng trên đường phố hay chợ phiên Cao Bằng, hãy nhớ rằng theo truyền thuyết, nghề dệt ấy bắt nguồn từ bàn tay của bà Hoàng. Câu chuyện nhỏ này sẽ khiến bạn nhìn tấm vải chàm bằng con mắt khác.
Từ Minh Đức Hoàng hậu đến Bà Hoàng Đại Vương
Nhà Lý truy phong bà A Nùng là Bà Hoàng Đại Vương, và ngôi đền mang tên Đền Bà Hoàng từ đó. Thời Lý, bà còn được phong “Thượng đẳng thần, xuân thu nhị kỳ quốc lễ”. Các triều đại sau tiếp tục gia phong mỹ tự.
Hình ảnh của bà và ngôi đền đã đi vào các tư liệu cổ như Đại Việt sử ký toàn thư. Trong cuốn “Đền thờ và lăng tẩm Việt Nam”, Bà Hoàng Đại Vương A Nùng cũng được ghi danh trang trọng.
Ngôi đền qua những thăng trầm
Như chính cuộc đời người được thờ, ngôi đền cũng trải qua nhiều biến cố. Năm 1947, thực dân Pháp phá đền để dựng đồn bảo vệ sân bay Nà Cạn. Không để nơi thờ tự bị mất, người dân Nà Cạn đã dựng lại đền trên nền đất cũ để tiếp tục hương khói thờ bà.
Năm 2008, Đền Bà Hoàng được công nhận Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh. Năm 2018, bằng nguồn vốn xã hội hóa hơn 981 triệu đồng, đền được xây dựng khang trang trên diện tích hơn 400m², gồm gian đền chính, sân và tường rào, đáp ứng nhu cầu tham quan, dâng hương của du khách.
Mỗi lần ngôi đền được dựng lại là một lần người dân Nà Cạn khẳng định tình cảm của mình với bà Hoàng. Đó có lẽ là điều quý giá nhất mà bạn cảm nhận được khi đến đây.
Lễ hội Đền Bà Hoàng – Rằm tháng Giêng
Lễ hội Đền Bà Hoàng được tổ chức vào dịp Rằm tháng Giêng âm lịch, với các nghi thức truyền thống đặc sắc của địa phương, bắt đầu từ ngày 14 tháng Giêng. Lễ hội nhằm tưởng nhớ, tri ân và tôn vinh công lao của Minh Đức Hoàng hậu A Nùng.
Đây là dịp người dân và du khách thành tâm dâng hương, cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Năm 2026, UBND phường Nùng Trí Cao đã tổ chức khai mạc lễ hội, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương.
Nếu đến Cao Bằng dịp đầu xuân, đừng bỏ lỡ lễ hội này. Không khí trang nghiêm của phần lễ và sự đông vui của người dân trẩy hội sẽ cho bạn thấy ngôi đền vẫn sống động trong đời sống cộng đồng.
Hành trình theo dấu gia đình Nùng Trí Cao
Đền Bà Hoàng là một mảnh ghép trong câu chuyện lớn về gia đình Nùng Trí Cao ở Cao Bằng. Nếu có thời gian, bạn hãy đi trọn hành trình:
- Đền Bà Hoàng Nà Cạn: thờ bà A Nùng.
- Đền Kỳ Sầm Bản Ngần: ngôi đền thờ Nùng Trí Cao lớn nhất Cao Bằng. Trong hậu cung, chính giữa thờ Nùng Trí Cao, bên trái thờ mẹ A Nùng, bên phải thờ ba người vợ của ông.
- Đền thờ Nùng Trí Cao Quảng Uyên: gắn với lễ hội tranh đầu pháo, di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
- Đền thờ đại vương Nùng Trí Cao: đền ở xóm Cốc Vường, trước thuộc xã Sóc Hà, nay thuộc xã Trường Hà.
Ba ngôi đền, ba điểm dừng, ghép lại thành câu chuyện nghìn năm của vùng đất Quảng Nguyên xưa.
Lưu ý khi viếng đền
- Ăn mặc lịch sự, giữ không gian trang nghiêm khi vào đền.
- Dịp Rằm tháng Giêng rất đông, nên đi sớm và gửi xe từ xa.
- Giữ sạch dòng suối cạnh đền, không xả rác.
- Nếu muốn tìm hiểu kỹ hơn, hãy hỏi chuyện các cụ trong khu Nà Cạn. Nhiều người vẫn lưu giữ những câu chuyện truyền miệng về bà Hoàng.
Đền Bà Hoàng không lớn, nhưng chứa đựng câu chuyện về một người phụ nữ phi thường: là hoàng hậu, là người mẹ cùng con đi qua chiến loạn, và là người truyền nghề dệt, nghề chữa bệnh cho dân bản. Nghìn năm trôi qua, ngôi đền bị phá rồi lại được dựng lên, và người Nà Cạn vẫn hương khói cho bà bên dòng suối trong. Đến đây, bạn sẽ hiểu lịch sử Cao Bằng không chỉ được viết bởi những vị tướng, mà còn bởi những người mẹ.
