Chùa Đống Lân – tiếng chuông xưa trên gò Lân của xứ Cao Bằng
Có những ngôi chùa người ta tìm đến để cầu an. Có những ngôi chùa người ta tìm đến để nghe kể chuyện. Chùa Đống Lân thuộc cả hai loại. Đằng sau cổng tam quan khắc hai chữ “Từ Bi” là câu chuyện về hai anh em diệt yêu quái, về chàng Thạch Sanh trong truyền thuyết Tày, và về những hoàng hậu, công chúa nhà Mạc từng tụng kinh nơi đây. Nếu muốn hiểu đời sống tâm linh của người Cao Bằng, bạn nên dành cho ngôi chùa này một buổi sáng thong thả.
Chùa ở đâu?
Chùa nằm trên gò Đống Lân, tiếng Tày gọi là Đoỏng Lân, phía tây bắc thành phố Cao Bằng, bên đường tỉnh 203. Trước đây chùa thuộc xã Hưng Đạo. Từ tháng 7/2025, xã Hưng Đạo được sáp nhập vào phường Thục Phán. Khi tra bản đồ, bạn nên tìm theo cả tên cũ lẫn tên mới.
Từ trung tâm thành phố, đi xe máy hoặc ô tô chỉ mất ít phút. Khu vực này rất gần Đền Vua Lê và di tích thành Na Lữ, nên rất tiện ghép thành một hành trình về thời Lê – Mạc.
Cái tên đầy bí ẩn
Tên “Đống Lân” có nhiều cách giải thích, gắn với những sự tích qua nhiều thời kỳ. Một giả thuyết cho rằng tên chùa bắt nguồn từ “Tổng Lằn”, nghĩa là trống lăn, sau bị đọc chệch thành Đống Lân. Giả thuyết khác cho rằng chùa nằm trên gò con Lân.
Chính sự chưa ngã ngũ ấy làm chuyến đi thêm thú vị. Khi đến chùa, bạn có thể hỏi các cụ trong vùng. Mỗi người lại có một câu chuyện riêng về cái tên này.
Từ miếu thờ anh hùng đến chốn thiền môn
Lịch sử chùa có nhiều lớp. Tương truyền trước khi có chùa, trên gò Đống Lân đã có đền thờ hai anh em Trần Quý, Trần Kiên. Hai chàng trai có tài đặc biệt, đã diệt yêu quái, trừ hại cho dân. Nhớ ơn họ, dân làng lập miếu thờ cúng vào mùa xuân và mùa thu. Sách “Cao Bằng thực lục” có ghi chép nhiều chi tiết về nguồn gốc và tài năng của hai anh em.
Công lao của họ còn được triều đình ghi nhận. Đến triều Lê, Trần Kiên được phong là Cai Cộng Đại Vương, Trần Quý được phong là Đống Lân Đại Vương.
Theo tài liệu địa phương, chùa được dựng để thờ Phật từ cuối thế kỷ XI, dưới thời nhà Lý. Từ một miếu thờ anh hùng dân gian, gò Đống Lân dần trở thành chốn thiền môn.
Ngôi chùa của hoàng hậu nhà Mạc
Lớp lịch sử thú vị nhất của chùa gắn với nhà Mạc. Năm Tân Hợi, niên hiệu Càn Thống thứ 19 (năm 1611), hoàng hậu nhà Mạc cho xây chùa theo hình chữ Đinh, có hành lang hai bên, hậu đường và tăng phòng. Phía sau chùa là Ly cung của nhà Mạc. Chùa là nơi hoàng hậu và công chúa tụng kinh niệm Phật.
Bối cảnh khi đó rất đặc biệt. Sau khi mất Thăng Long, nhà Mạc rút lên Cao Bằng. Theo sử sách, thành Bản Phủ ở vùng Hưng Đạo là nơi ba vua Mạc Kính Cung, Mạc Kính Khoan và Mạc Kính Vũ thiết triều. Giữa cảnh triều đình lưu vong nơi biên viễn, ngôi chùa trên gò Lân là chốn để các bà, các cô nơi cung cấm tìm sự bình yên.
Đứng giữa sân chùa hôm nay, bạn hãy thử hình dung khung cảnh ấy: tiếng kinh, tiếng mõ vọng ra từ chính điện, còn sau lưng là cung điện của một vương triều đang ở những năm tháng cuối cùng.
Thạch Sanh trong chùa Phật
Một điểm rất riêng của chùa Đống Lân là chùa còn có bát hương thờ Thạch Sanh, nhân vật trong truyền thuyết của người Tày. Trong câu chuyện, Thạch Sanh chém chết chằn tinh, giữ yên cuộc sống cho dân làng. Vì vậy chùa còn có tên gọi khác là chùa Thạch Sanh.
Sự hòa quyện giữa Phật giáo, tín ngưỡng thờ anh hùng diệt yêu quái và truyền thuyết dân gian của người Tày là nét văn hóa đáng chú ý. Nó cho thấy tín ngưỡng ở Cao Bằng luôn gắn với đời sống và câu chuyện của cộng đồng.
Kiến trúc và cảnh quan
Trải qua nhiều biến cố, chùa nhiều lần bị tàn phá nặng nề rồi lại được tu sửa. Những gì bạn thấy hôm nay là kết quả của nhiều lần trùng tu.
Chùa giữ kiểu kiến trúc chữ Đinh quen thuộc, gồm một gian chính điện, năm gian tiền đường và nhà thờ Tổ. Tiền đường rộng rãi, cao thoáng. Ở lớp cao nhất sát mái chùa đặt ba pho tượng Tam thế, tượng trưng cho chư Phật ba đời: quá khứ, hiện tại và vị lai.
Giữa sân chùa có tượng Quan Thế Âm Bồ Tát bằng cẩm thạch trắng, cao 3m, tay cầm bình nước cam lộ. Cuối năm 2014, chùa xây thêm điện Quan Âm bằng gỗ lim chạm trổ tứ linh, rộng hơn 100m², từ nguồn xã hội hóa. Năm 2015, chùa tiếp tục được đầu tư gần 10 tỷ đồng để tu sửa mái, tường và lát nền.
Điều khiến nhiều người nhớ nhất về Đống Lân lại là màu xanh. Chùa trồng rất nhiều cây, từ hiên chùa ra sân và các khu vườn xung quanh. Vừa qua cổng tam quan, bạn sẽ cảm nhận ngay không khí mát lành, dễ chịu.
Di tích và trung tâm Phật giáo của tỉnh
Ngày 15/1/1997, chùa được UBND tỉnh Cao Bằng cấp Bằng di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh.
Năm 2007, Giáo hội Phật giáo Việt Nam cử sư về trụ trì. Từ đó chùa là nơi tín đồ Phật giáo nhiều nơi trong tỉnh đến lễ Phật. Đống Lân cũng là ngôi chùa hiếm hoi nhiều lần được Phật giáo tỉnh chọn làm nơi tổ chức Lễ Phật Đản và các lễ hội Phật giáo lớn.
Lễ hội chùa Đống Lân
Thời điểm đẹp nhất để đến chùa là ngày hội, mùng 8 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Lễ hội thu hút đông đảo người dân và du khách đến thắp hương cầu một năm mới mạnh khỏe, mưa thuận gió hòa, bình an và may mắn.
Lễ khai hội gồm nhiều nghi thức: rước lễ, cúng bái và đọc văn tế các vị thần, Phật trong chùa; cầu mùa màng bội thu, quốc thái dân an; đánh trống khai hội; kể lại tích xưa về chùa cho dân nghe; biểu diễn văn nghệ chào mừng.
Phần kể tích xưa là điểm đặc sắc ít nơi có. Nếu đến dịp này, bạn hãy đứng lại nghe. Đó là cách người Cao Bằng truyền lại câu chuyện của vùng đất cho thế hệ sau.
Ngày thường, chùa đón Phật tử đến lễ Phật vào mùng Một và ngày Rằm hằng tháng. Nếu muốn yên tĩnh, bạn nên tránh những ngày này.
Vài lưu ý khi viếng chùa
- Trang phục: Kín đáo, lịch sự, tránh quần áo ngắn hoặc hở vai.
- Ứng xử: Nói nhỏ, không đùa giỡn trong chính điện. Hỏi ý người trông chùa trước khi chụp ảnh bên trong.
- Thắp hương: Theo hướng dẫn của chùa. Nhiều người thường thắp hương ở sân trước khi vào tiền đường.
- Thời điểm: Sáng sớm là lúc chùa yên tĩnh nhất, khu vườn cây xanh mát và ánh nắng dịu.
- Kết hợp: Ghé Đền Vua Lê, Di chỉ thành nhà mạc, di tích thành Na Lữ hoặc Khu di tích lịch sử Nặm Lìn gần đó. Tối về phố đi bộ Kim Đồng để thư giãn.
Chùa Đống Lân không đồ sộ, cũng không nằm trên những cung đường nổi tiếng. Thứ chùa mang lại là sự bình yên giữa vườn cây xanh, cùng những câu chuyện nối dài nghìn năm: hai anh em diệt yêu quái, chàng Thạch Sanh của người Tày, những hoàng hậu nhà Mạc lặng lẽ tụng kinh. Đến Cao Bằng, nếu muốn tìm một chốn để lòng lắng lại và nghe đất kể chuyện, bạn hãy ghé gò Lân.
