Di chỉ Thành nhà Mạc – dấu tích kinh đô gần 80 năm giữa lòng Cao Bằng
Giữa những cánh đồng và xóm làng yên bình của phường Thục Phán, ít ai ngờ dưới lớp đất kia từng là kinh đô của một vương triều. Hơn bốn thế kỷ trước, nhà Mạc rút khỏi Thăng Long, lên Cao Bằng dựng nghiệp và đóng đô tại đây gần 80 năm. Di chỉ Thành nhà Mạc ở Bản Thảnh, với tường thành đất, giếng cổ và những hiện vật dưới lòng đất, là nơi bạn có thể chạm vào trang sử ít được kể ấy.
Di chỉ ở đâu?
Di chỉ nằm tại khu vực Cao Bình, xóm Bản Thảnh, phường Thục Phán (trước thuộc xã Hưng Đạo, thành phố Cao Bằng). Từ tháng 7/2025, phường Thục Phán được thành lập trên cơ sở các phường Sông Hiến, Đề Thám, Hợp Giang, xã Hưng Đạo và xã Hoàng Tung.
Vùng đất Cao Bình xưa nằm dọc hai bên bờ sông Bằng Giang, ở trung tâm bồn địa Hòa An. Trên bản đồ, bạn tìm “Di chỉ Thành Nhà Mạc” để được chỉ đường.
Khi nhà Mạc lên Cao Bằng
Năm 1592, quân nhà Lê tiến ra Bắc chiếm lại Thăng Long. Nhà Mạc rút lên Cao Bằng, chọn vùng trung tâm Hòa An làm nơi đóng đô, dựa vào địa thế núi rừng hiểm trở để xây dựng căn cứ. Hai nơi được chọn làm đế đô là Na Lữ (Hoàng Tung) và Cao Bình (Hưng Đạo), trong đó vương phủ được lập ở Cao Bình.
Để phòng bị quân Lê tiến đánh, nhà Mạc tu bổ, sửa chữa thành Na Lữ và thành Bản Phủ, biến nơi đây thành một trung tâm chính trị và quân sự. Vương triều Mạc tồn tại ở Cao Bằng trong khoảng thời gian 1594–1677.
Dưới ngòi bút của sử gia phong kiến, nhà Mạc từng bị coi là “ngụy triều”. Nhưng theo Báo Cao Bằng, thời kỳ nhà Mạc đóng đô ở Cao Bằng đã tạo ra sự phát triển vượt bậc về kinh tế – xã hội cho Cao Bằng và các tỉnh miền Đông Bắc, đồng thời để lại nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể cho các dân tộc.
Thành Bản Phủ – nơi vua làm việc
Thành Bản Phủ là thành nội, nơi vua làm việc. Khi lên Cao Bằng, nhà Mạc đã đắp thành cao hơn trên nền những tường thành cũ, trên một khu đất bằng phẳng bao quanh bởi sông nước và đồng ruộng.
Điều thú vị là nơi đây còn gắn với truyền thuyết xa xưa hơn nữa. Theo người Tày Cao Bằng, thành Bản Phủ do Thục Chế, cha của Thục Phán An Dương Vương, xây đắp, gắn với kinh đô Nam Bình của nước Nam Cương và truyền thuyết “Chín chúa tranh vua”. Nhà Mạc sau đó đã tu bổ thành Vương phủ ở vòng trong của kinh đô cũ.
Những phát hiện từ lòng đất
Di chỉ Thành nhà Mạc đã trải qua nhiều đợt khảo cổ, mỗi lần lại hé lộ thêm bí mật.
Năm 2010: Đoàn khảo cổ đào cắt ngang tường thành tại xóm Bản Phủ. Kết quả cho thấy bề mặt thành rộng hơn 1m, cao 2,5m, chân thành xoải rộng gần 6m, gồm khoảng tám lớp đất đắp chồng lên nhau.
Năm 2023: Viện Khảo cổ học phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Cao Bằng khai quật tại thành Bản Phủ, thành Nà Lữ và xóm Bản Thảnh. Dựa vào các hiện vật tìm thấy, nhóm nghiên cứu cho rằng thành Bản Phủ được đắp vào khoảng thế kỷ XVII, tương ứng với thời kỳ nhà Mạc ở Cao Bằng.
Năm 2026: Tại tọa đàm công bố kết quả, các nhà khoa học cho biết thành Bản Phủ cơ bản đắp bằng đất pha sỏi. Tại vị trí Vườn Đạn xuất lộ các kiến trúc từ giai đoạn Trần muộn, Lê sơ đến Lê Trung Hưng – Mạc. Ở di tích cự thạch “Guốc đá Bản Thảnh” gần đó, dưới các thanh đá lớn có cột đá, gạch vồ, cọc gỗ gia cố, cùng nhiều hiện vật thời phong kiến và mảnh sứ Trung Quốc niên đại Minh đầu thế kỷ XV.
Các phát hiện khẳng định Cao Bằng là vùng đất cổ, có nhiều công trình kiến trúc quy mô và nhiều tầng giá trị lịch sử từ thế kỷ IX đến XVII.
Tham quan di chỉ
Dấu tích tường thành: Dù đã qua hơn bốn thế kỷ, đường thành đất vẫn còn dấu vết khá rõ nét giữa cánh đồng và vườn nhà dân. Đi dọc theo đó, bạn sẽ hình dung được quy mô của kinh đô xưa.
Giếng cổ thời Mạc: Du khách đến đây thường ghé giếng cổ có từ thời nhà Mạc. Theo người dân, nước giếng trong và ngọt. Đây cũng được coi là một điểm tâm linh của vùng.
Các dấu tích lân cận: Quanh khu vực còn nhiều điểm liên quan đến vương triều Mạc như trường Quốc học Bản Thảnh, Giếng Ngọc – Bó Phủ, ao sen.
Guốc đá Bản Thảnh: Di tích cự thạch gần đó, nơi khảo cổ học đã có nhiều phát hiện mới.
Hành trình theo dấu nhà Mạc ở Cao Bằng
Di chỉ Thành nhà Mạc là một phần trong chuỗi di tích nhà Mạc tại phường Thục Phán:
- Đền Vua Lê (Hoàng Tung): nằm trên nền thành Na Lữ, nơi từng là cung điện nhà Mạc trước khi trở thành đền thờ Lê Thái Tổ.
- Chùa Đống Lân: ngôi chùa được hoàng hậu nhà Mạc xây lại năm 1611, phía sau có dấu tích Ly cung nhà Mạc.
Đi trọn ba điểm này, bạn sẽ có cái nhìn đầy đủ về gần 80 năm vương triều Mạc trên đất Cao Bằng.
Lưu ý khi tham quan
- Di chỉ nằm xen trong khu dân cư: hỏi ý người dân trước khi đi vào vườn, ruộng để xem dấu tích tường thành.
- Không đào bới, nhặt hiện vật: mọi hiện vật thuộc về di sản, cần được bảo vệ.
- Giữ vệ sinh giếng cổ: không xả rác, không làm bẩn nguồn nước của người dân.
- Nên đi cùng người hiểu biết hoặc tìm hiểu trước để cảm nhận trọn vẹn giá trị di chỉ, vì dấu tích chủ yếu là tường đất, không có công trình phục dựng.
Lời kết
Di chỉ Thành nhà Mạc không có cung điện lộng lẫy hay tường thành đá kiên cố. Chỉ có những bờ đất, giếng cổ và hiện vật nằm sâu dưới lòng đất. Nhưng chính nơi đây từng là kinh đô của một vương triều suốt gần 80 năm. Đứng giữa cánh đồng Bản Thảnh, bạn sẽ thấy lịch sử Cao Bằng sâu hơn nhiều so với những gì ta vẫn nghĩ.
