Bia Ma nhai Ngự chế – Bài thơ vua khắc vào đá, giữ hồn biên cương Cao Bằng
Giữa những ngọn núi đá vôi trùng điệp của Hòa An, có một vách đá lặng lẽ mang trong mình gần 600 năm lịch sử. Không mái che, không hoa văn, không đền đài lộng lẫy, bia Ma nhai Ngự chế chỉ là những dòng chữ Hán khắc thẳng vào núi, nhưng lại là một trong những Bảo vật quốc gia quý giá nhất của Cao Bằng. Nếu sắp đến vùng đất này, đây là những điều nên biết trước khi đứng trước vách núi Phja Tém.
Ảnh đại diện Bia ma nhai Ngự chế – Bảo vật quốc gia tại Xã Hòa An
Bia Ma nhai Ngự chế là gì?
“Ma nhai” nghĩa là mài vách núi để khắc chữ, còn “Ngự chế” là tác phẩm do chính nhà vua sáng tác. Ghép lại, đây là bài thơ của nhà vua được khắc trực tiếp lên vách núi.
Tác giả là vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi). Điều thú vị là vị vua khai sáng nhà Hậu Lê vốn rất ít làm thơ, nhưng để lại cho hậu thế 3 bài thơ đều được khắc trên vách đá, và bài ở Cao Bằng là một trong số đó.
Câu chuyện lịch sử đằng sau vách đá
Bia ghi lại một sự kiện quan trọng: năm Thuận Thiên thứ 4 (1431), Lê Thái Tổ đích thân cầm quân lên bắt thổ tù làm phản là Bế Khắc Thiệu. Lúc ấy, nhà Lê vừa đánh đuổi quân Minh chưa lâu, và việc khắc thơ lên núi đá nơi biên ải mang ý nghĩa xác lập chủ quyền lãnh thổ Đại Việt dưới vương triều Lê.
Vì vậy, đứng trước bia không chỉ là ngắm một di tích cổ, mà là chạm vào dấu mốc khẳng định cương vực quốc gia nơi “phên dậu” phía Bắc.
Bia nằm ở đâu?
Bia được khắc trên ngọn núi Phja Tém thuộc xã Bình Long, huyện Hòa An, tỉnh Cao Bằng. Phja Tém (tên cổ là Ba Điềm) là một ngọn núi nhỏ nhìn ra dòng sông Rẻ Dào. Vị trí này được đánh giá là đắc địa về phong thủy: vách núi hiểm trở, mặt trước là dòng sông thơ mộng.
Lưu ý: Từ năm 2025, Cao Bằng đã sắp xếp lại đơn vị hành chính cấp xã và bỏ cấp huyện, nên tên xã hiện tại có thể đã thay đổi. Khi tìm đường, nên tìm theo từ khóa “Bia Ngự chế” hoặc “núi Phja Tém” trên bản đồ và hỏi thêm người dân địa phương.
Nhìn tận mắt, bia trông như thế nào?
Đừng hình dung một tấm bia đá dựng đứng như ở Văn Miếu. Bia Ngự chế giản dị hơn nhiều:
- Bài thơ gồm 56 chữ Hán chia thành 8 cột dọc, viết liền một mạch từ trái sang phải.
- Chữ khắc theo lối chữ khải (chân phương), to và rõ, dễ đọc.
- Do khắc thẳng vào vách đá nên mặt bia không phẳng, không có hoa văn trang trí xung quanh, cũng không có mái che.
- Qua gần sáu thế kỷ mưa nắng, một số nét chữ đã mòn và mặt bia có rêu bám.
Chính sự mộc mạc, hòa vào núi đá ấy lại tạo nên cảm giác linh thiêng rất riêng.
Giá trị: Bảo vật quốc gia
Đầu năm 2020, bia Ma nhai Ngự chế ở Cao Bằng chính thức được công nhận là Bảo vật quốc gia. Cùng hệ thống thơ khắc đá của Lê Lợi còn có bia ở Lai Châu, bài thơ khắc trên núi đá tại xã Lê Lợi (Nậm Nhùn, Lai Châu) cũng được công nhận Bảo vật quốc gia từ năm 2018. Nếu từng đến Tây Bắc, đây là một “cặp đôi” di sản rất đáng để so sánh.
Kinh nghiệm tham quan bia Ma nhai Ngự chế
Thời điểm nên đi: Mùa khô (khoảng tháng 10 đến tháng 3) là lúc đường sá khô ráo, dễ đi và trời trong. Mùa mưa vách đá trơn, rêu nhiều, đường đất có thể lầy. Tháng 10 hiện tại là thời điểm khá lý tưởng.
Phương tiện: Xe máy hoặc ô tô tự lái từ trung tâm Cao Bằng là thuận tiện nhất. Đoạn cuối vào chân núi thường là đường nhỏ, nên hỏi đường người dân trước khi vào.
Trang phục: Giày bám tốt, quần dài, mang theo nước và kem chống muỗi vì khu vực gần sông, nhiều cây cối.
Ứng xử tại di tích: Không chạm tay, không cạo rêu, không viết vẽ lên vách đá. Lớp chữ đã mòn rất dễ hư hại thêm. Nếu muốn thắp hương, hãy làm ở nơi được bố trí, giữ vệ sinh chung.
Chụp ảnh: Nên đến vào buổi sáng hoặc chiều muộn, ánh sáng xiên giúp các nét chữ khắc nổi rõ hơn trên ảnh.
Tìm hiểu trước: Đọc trước bản dịch nghĩa bài thơ và câu chuyện năm 1431 sẽ giúp chuyến tham quan có chiều sâu hơn nhiều so với chỉ đứng nhìn một vách đá có chữ.
Kết hợp lịch trình quanh Hòa An
Bia Ngự chế phù hợp làm một điểm dừng trong hành trình khám phá vùng lịch sử Hòa An. Có thể ghép thêm:
- Thành Nà Lữ – dấu tích thành cổ ở Hòa An
- Đền Kỳ Sầm và Đôi chuông chùa Viên Minh
- Núi Thủng – Ngũ Lão
- Khu di tích Pác Bó
Nếu còn thời gian, đừng quên thác Bản Giốc và động Ngườm Ngao, hai điểm đến nổi bật nhất của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.
Bia Ma nhai Ngự chế không ồn ào, không phải “điểm check-in” đông đúc. Nhưng chính vì thế mà nơi đây giữ được vẻ trầm mặc của một chứng tích lịch sử thật sự: vài chục chữ khắc vào đá, đủ để nhắc rằng từ gần 600 năm trước, cương vực nơi địa đầu này đã được khẳng định bằng cả gươm giáo lẫn văn chương. Một lần đến Cao Bằng, dành nửa buổi ghé Phja Tém là trải nghiệm rất đáng giá với những ai yêu lịch sử.
