Làng giấy bản Lũng Quang – nơi giữ nghề làm giấy viết chữ Nho hàng trăm năm của người Tày, Nùng
Sau một hẻm núi nhỏ, cách trung tâm Thông Nông không xa, có một xóm nhỏ với mười mấy nếp nhà của người Tày, Nùng. Ở đó, những tờ giấy màu vàng nhạt, mỏng mà dai, thoang thoảng mùi núi rừng vẫn được làm hoàn toàn bằng tay như cách cha ông đã làm hàng trăm năm trước. Người ta dùng chúng để viết chữ Nho, chữ Hán, dán bàn thờ tổ tiên, cắt giấy tiền trong ngày lễ Tết. Đó là làng giấy bản Lũng Quang, một trong những nơi hiếm hoi còn giữ nghề giấy bản ở Cao Bằng.
Làng giấy bản ở đâu?
Làng nghề nằm ở xóm Lũng Quang, trước thuộc thị trấn Thông Nông (huyện Hà Quảng cũ), nay thuộc xã Thông Nông. Xóm nằm sát trung tâm, chỉ sau một hẻm núi.
Lũng Quang là một xóm nhỏ, chỉ có mười mấy hộ dân người Tày, Nùng sinh sống thưa thớt. Nghề giấy bản ở đây đã được bà con gìn giữ và phát triển hàng trăm năm nay.
Vì sao người Lũng Quang làm giấy?
Câu trả lời nằm ở chính mảnh đất. Lũng Quang thiếu nước, ít ruộng, bà con chủ yếu canh tác trên núi nên việc trồng trọt rất khó khăn. Vì vậy, cứ đến mùa bóc vỏ cây mạy sla, người dân lại tập trung làm giấy. Nghề giấy bản trở thành sinh kế, đồng thời là sợi dây nối người dân với truyền thống của cha ông.
Từ vỏ cây rừng thành tờ giấy viết chữ
Người Tày, Nùng ở Cao Bằng làm giấy bản từ vỏ cây mạy sla (cây dướng), loại cây mọc tự nhiên trên các triền đồi, núi cao. Toàn bộ quy trình đều thủ công:
- Chuẩn bị bột giấy: Vỏ cây được xử lý, giã nhuyễn thành bột giấy, hòa vào bể nước.
- Múc giấy: Người thợ đưa khuôn xuống bể, lắc đều rồi nhấc lên thật dứt khoát để nước và bột trải đều trên khuôn, tạo thành tờ giấy ướt.
- Ép và sấy: Giấy được ép bớt nước, rồi rải lên hai mặt lò đun lửa nhỏ. Khoảng gần một tiếng sau, giấy khô.
Thành phẩm là những tờ giấy bản màu vàng nhạt, độ mỏng vừa phải và rất dai. Một mẻ giấy tốn khoảng 30–40kg nguyên liệu, cho ra khoảng 800 tờ.
Công đoạn múc giấy là phần đòi hỏi tay nghề nhất. Chỉ một động tác lắc khuôn không đều, tờ giấy sẽ chỗ dày chỗ mỏng. Đứng xem người thợ làm, bạn sẽ thấy sự khéo léo được rèn qua bao năm tháng.
Giấy bản – “giấy viết chữ Nho” của vùng cao
Giấy bản gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa, tâm linh của đồng bào:
- Viết chữ Nho, chữ Hán: Giấy dai và thấm mực, chữ viết trên giấy bản không bao giờ phai. Vì thế, người xưa dùng giấy bản để chép gia phả, sách cúng, các làn điệu dân ca và truyện cổ.
- Thờ cúng: Cắt giấy tiền, vàng hương trong các dịp lễ, Tết.
- Dán bàn thờ, trang trí nhà cửa.
Giấy bản Lũng Quang không chỉ phục vụ nhu cầu trong tỉnh mà còn được thương lái mang đi tiêu thụ ở một số địa phương khác.
Giữ nghề giữa nhịp sống mới
Vào lúc nông nhàn, bà con làm giấy bản để bán dịp lễ, Tết. Mỗi năm, nghề giấy mang lại thu nhập khoảng 30–40 triệu đồng cho các hộ làm nghề, một khoản đáng kể với vùng đất ít ruộng.
Thấy được giá trị của nghề truyền thống, Nhà nước đã hỗ trợ 70 triệu đồng cho 7 hộ dân ở Lũng Quang để xây lò dán khô, lò nung vật liệu và bể múc giấy.
Tuy vậy, như nhiều nghề thủ công khác, giấy bản đòi hỏi sự tỉ mỉ, cầu kỳ và nhiều sức lực. Người trẻ có thêm lựa chọn công việc khác, nên số người còn giữ nghề không nhiều. Mỗi chuyến ghé thăm, mỗi tập giấy du khách mua về đều góp phần giữ lửa cho làng nghề.
Đến Lũng Quang trải nghiệm gì?
Xem quy trình làm giấy: Tận mắt chứng kiến từ khâu giã vỏ cây, múc giấy đến sấy giấy trên lò.
Thử múc một tờ giấy: Nếu được gia chủ cho phép, hãy thử tự tay lắc khuôn, nhấc giấy. Bạn sẽ hiểu vì sao nghề này cần đến bao năm kinh nghiệm.
Mua giấy bản làm quà: Một tập giấy bản thủ công là món quà độc đáo, nhất là với những ai yêu thư pháp, chữ Nho, hoặc muốn giữ một kỷ vật mang “hồn” vùng cao.
Trò chuyện với người làm nghề: Nghe các cụ kể về nghề, về cách dùng giấy bản trong đời sống, về những cuốn sách cúng chép tay còn lưu giữ trong nhà.
Kết hợp hành trình Thông Nông
- Du lịch sinh thái Nặm Ngùa: thác nước cao hơn 100m giữa núi rừng, cách trung tâm Thông Nông khoảng 6km.
- Bãi Tình (xã Thanh Long): thảo nguyên thu nhỏ, điểm dã ngoại hấp dẫn.
- Điểm săn mây Lũng Ngần, thác Bản Giàng, đền thờ Nùng Trí Cao (Trường Hà): trên hành trình khám phá vùng Hà Quảng.
Lưu ý khi ghé thăm
- Liên hệ trước: Lũng Quang chưa phải điểm du lịch có dịch vụ đón khách, người dân làm giấy theo mùa vỏ cây và lúc nông nhàn. Hãy hỏi trước để chọn đúng thời điểm có người làm giấy.
- Tôn trọng không gian sản xuất: Không tự ý chạm vào khuôn, bể bột hay giấy đang sấy.
- Hỏi ý trước khi chụp ảnh người dân và không gian trong nhà.
- Ủng hộ người làm nghề bằng cách mua sản phẩm, đó là cách thiết thực nhất để giữ nghề.
Lời kết
Giữa thời đại giấy in công nghiệp, những tờ giấy bản vàng nhạt ở Lũng Quang vẫn lặng lẽ ra đời từ vỏ cây rừng, bể nước và đôi tay người thợ. Mỗi tờ giấy mang theo hơi thở của núi rừng và ký ức hàng trăm năm của người Tày, Nùng. Đến Thông Nông, hãy rẽ qua hẻm núi nhỏ ấy. Bạn sẽ được chạm vào một nghề xưa đang cần lắm những bàn tay giữ gìn.
