Di tích đồn Đồng Mu – nơi người liệt sĩ đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam ngã xuống
Giữa thung lũng Xuân Trường mát lạnh, nơi những cánh đồng trải dài dưới chân núi đá, có một gò đất cao nhô lên giữa đồng. Hơn 80 năm trước, đó là đồn Đồng Mu của thực dân Pháp. Đêm 4/2/1945, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân đánh đồn, và tiểu đội trưởng Xuân Trường đã ngã xuống tại đây, trở thành liệt sĩ đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Cả vùng đất này sau đó mang tên anh.
Di tích ở đâu?
Di tích đồn Đồng Mu nằm trên gò đất nổi lên giữa cánh đồng của hai xóm Nà Đoỏng và Bản Thán, xã Xuân Trường (huyện Bảo Lạc cũ). Thời Pháp thuộc, nơi đây thuộc xã Ân Quang. Từ tháng 7/2025, xã Xuân Trường mới được hình thành từ hai xã Hồng An và Xuân Trường.
Từ thành phố Cao Bằng, quãng đường đến Xuân Trường gần 90km. Từ rừng Trần Hưng Đạo, nơi Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân ra đời, đến đồn Đồng Mu hơn 100km, vượt qua những con dốc nhiều tầng của đèo Khau Cốc Chà.
Đồn Đồng Mu – “rắn” hơn Phai Khắt, Nà Ngần
Trước Cách mạng tháng Tám, thực dân Pháp xây dựng tại Đồng Mu một đồn khá kiên cố. Đồn có vị trí quan trọng, án ngữ huyết mạch giao thông từ vùng căn cứ cách mạng Hà Quảng sang Bảo Lạc.
Trong hồi ký, Đại tướng Võ Nguyên Giáp nhận xét đồn Đồng Mu “rắn” hơn nhiều so với Phai Khắt và Nà Ngần, cả về công sự lẫn hỏa lực.
Trận đánh thứ ba của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân
Sau hai chiến thắng Phai Khắt và Nà Ngần, đội hành quân về Lũng Dẻ (nay thuộc xã Minh Tâm) tuyển thêm quân, thành lập đại đội đầu tiên, bổ sung vũ khí rồi tiến về Bảo Lạc đánh đồn Đồng Mu. Khi đó, đội quân mới thành lập được 44 ngày.
Đêm 4/2/1945, được đồng chí Võ Nguyên Giáp đồng ý, bộ đội xuất kích theo kế hoạch kết hợp với binh lính nội ứng. Một bộ phận nhỏ lợi dụng đêm tối bí mật đột nhập, đánh chiếm nhà chỉ huy để tạo điều kiện cho các hướng cùng xông vào. Hai tổ xung phong vượt qua hàng rào dây thép gai đầu tiên.
Tổ của các đồng chí Nam Long, Quang Trung, Xuân Trường đang đột nhập thì bị phát hiện. Địch ném lựu đạn, bắn ra tới tấp. Đồng chí Đàm Quang Trung dẫn một tổ xông vào đồn, một mình với khẩu súng và con dao tiêu diệt 5 tên địch. Tiểu đội trưởng Xuân Trường chỉ huy một tổ xung phong đột nhập, trong lúc chiến đấu bị trúng đạn xuyên ngực và hy sinh giữa lúc tiếng súng còn vang dội.
Trận đánh kéo dài đến rạng sáng 5/2/1945. Ta buộc địch phải tháo chạy khỏi đồn. Dù chưa tiêu diệt được toàn bộ quân địch như kế hoạch, trận đánh đã để lại bài học kinh nghiệm quý và xây dựng cho bộ đội truyền thống chiến đấu anh dũng ngay cả trong hoàn cảnh khó khăn nhất. Đây cũng là đòn tấn công vũ trang lớn, mở đầu bước ngoặt của cuộc đấu tranh giành chính quyền ở Bảo Lạc.
Liệt sĩ Xuân Trường – Hoàng Văn Nhủng
Xuân Trường là bí danh của nhà cách mạng Hoàng Văn Nhủng, người Tày, sinh năm 1909 tại xã Sóc Hà, huyện Hà Quảng. Ông là một trong 34 chiến sĩ đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân.
Ông hy sinh khi khoảng 35 tuổi, chưa có gia đình và không để lại một bức ảnh nào trên đời. Đồng đội chôn cất ông ở cánh đồng dưới chân đồn Đồng Mu. Sau này, hài cốt được đưa về nghĩa trang huyện Bảo Lạc, rồi một lần nữa được chuyển về quê nhà Sóc Hà.
Để tri ân người liệt sĩ, xã Ân Quang được đổi tên thành xã Xuân Trường. Tại thành phố Cao Bằng cũng có một con đường mang tên Xuân Trường.
Di tích hôm nay
Năm 1995, đồn Đồng Mu được xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia (ngày 4/9/1995).
Trước khi được tôn tạo, nơi đây chỉ là gò đất cao với tấm bia đá khắc ghi rằng tại đây, đồng chí Hoàng Văn Nhủng tức Xuân Trường đã hy sinh trong trận chiến diệt đồn Đồng Mu đêm 4/2/1945. Quanh đó là khoảng 40 ngôi mộ gió do người dân Xuân Trường tự tay đắp, tưởng nhớ các liệt sĩ của địa phương hy sinh qua các cuộc kháng chiến.
Năm 2013–2014, Bộ Quốc phòng đầu tư tôn tạo khu di tích, xây dựng nhà bia tưởng niệm khang trang. Con đường dẫn lên di tích hôm nay đi qua cánh đồng rộng, men theo những cánh rừng sau sau xanh biếc.
Đồn Đồng Mu đã trở thành “địa chỉ đỏ” của Xuân Trường và Bảo Lạc, hằng năm đón nhiều đoàn khách, đại biểu về dâng hương, đồng thời là nơi giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ.
Thung lũng Xuân Trường – “Lạnh Đồng Mu”
Vùng Bảo Lạc – Bảo Lâm xưa có câu “Xa Yên Thổ / Khổ Đức Hạnh / Lạnh Đồng Mu / Sương mù Lũng Pán”. Thung lũng Xuân Trường có khí hậu mát mẻ quanh năm, thấp hơn trung tâm Bảo Lạc khoảng 5–6 độ.
Ngoài di tích, Xuân Trường còn có hồ Thôm Lốm, vách đá Ngựa Trắng, những ngôi nhà sàn cổ và mùa hoa lê nở trắng bản làng.
Kết hợp hành trình
- Đèo Khau Cốc Chà: 15 tầng đèo xếp lớp trên vách núi, từ điểm ngắm có thể nhìn thấy thung lũng Đồng Mu.
- Đèo Nà Tềnh: 20 khúc cua mềm mại, cách Khau Cốc Chà khoảng 15km.
- Vườn lê Xuân Trường: mùa xuân trắng hoa, mùa hè vàng quả.
- Đền thờ Nùng Trí Cao (Trường Hà): gần quê hương liệt sĩ Xuân Trường ở Sóc Hà.
Lưu ý khi viếng di tích
- Ăn mặc lịch sự, giữ thái độ trang nghiêm.
- Thắp hương tại nhà bia và các ngôi mộ gió.
- Không xả rác, không làm hư hại cảnh quan khu di tích.
- Mang áo ấm vì Xuân Trường khá lạnh, kể cả mùa hè.
- Đường đến Xuân Trường có nhiều đèo dốc, kiểm tra xe kỹ trước khi đi.
Lời kết
Đồn Đồng Mu giờ chỉ còn là một gò đất giữa đồng, nhưng đã đi vào lịch sử như nơi ghi dấu sự hy sinh đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Người liệt sĩ ra đi không để lại một tấm ảnh, nhưng tên anh đã thành tên của cả một vùng đất. Đến Xuân Trường, hãy dừng lại ở Đồng Mu thắp một nén hương, để nhớ rằng mọi chiến thắng đều bắt đầu từ những con người như thế.
