Đền Tô Thị Hoạn – nơi thờ “nàng Tô Thị” của đất Hạ Lang
“Đồng Đăng có phố Kỳ Lừa / Có nàng Tô Thị, có chùa Tam Thanh”. Câu ca dao quen thuộc ấy gắn với tượng đá nàng Tô Thị ở Lạng Sơn. Nhưng ít ai biết rằng ở vùng biên viễn Hạ Lang, Cao Bằng, có một ngôi đền thờ người con gái họ Tô mà thư tịch cổ cho là chính nàng Tô Thị trong truyền thuyết. Đó là đền Tô Thị Hoạn, ngôi đền vừa được tu bổ khang trang và khánh thành vào tháng 4/2026.
Đền ở đâu?
Đền thờ Tô Thị Hoạn (tức Tô Thị Huệ) nằm tại chân núi Xuân Sơn (người dân gọi là núi Phia Roan), xóm Đồng Tâm, xã Lý Quốc. Trước đây, nơi này thuộc xóm Bản Lung, xã Đồng Loan, huyện Hạ Lang.
Đền nằm trong tuyến du lịch “Trải nghiệm văn hóa bản địa ở xứ sở thần tiên” của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.
Tô Thị Huệ trong thư tịch cổ
Theo cuốn “Cao Bằng tỉnh”, thời hậu Lê, đời Lê Dụ Tông, năm Vĩnh Thịnh thứ 14 (1718), có ông Tán Lý Quân vụ họ Tô từ kinh sư đi dẹp giặc, đóng quân tại châu Hạ Lang. Ông nạp người con gái xã Đồng Loan tên là Thị Đề làm thiếp. Năm 26 tuổi, bà sinh được một người con gái, đặt tên là Tô Thị Huệ, thông minh, tháo vát lạ thường và có nhan sắc tuyệt thế.
Năm Long Đức thứ 2 (1733), đời Lê Thuần Tông, Tô Thị Huệ được đưa vào cung làm cung phi, được nhà vua hết mực yêu thương. Hơn một năm sau, bà được phụng chỉ về thăm quê. Trên đường đi qua xứ Khâu Lư (Lạng Sơn), nghe tin vua Lê mất, bà lên núi, hướng về phía kinh thành đứng trông mãi rồi hóa đá.
Sau khi bà mất, nhân dân lập đền thờ ở chân núi Xuân Sơn, xã Đồng Loan để phụng tự. Triều Lê sắc phong bà là “Tô Thị Phúc Thần”.
Theo Báo Cao Bằng, qua truyện kể dân gian và thư tịch cổ, có thể khẳng định nàng Tô Thị Huệ chính là Tô Thị Hoạn người xã Đồng Loan, và ngọn núi Xuân Sơn chính là núi Phia Roan ngày nay. Đây được xem là một dị bản của tích nàng Tô Thị, biểu tượng cho lòng thủy chung, son sắt của người phụ nữ Việt Nam.
Truyền thuyết của người Đồng Loan
Bên cạnh ghi chép trong sử sách, người dân Đồng Loan còn lưu truyền những câu chuyện riêng về nàng Tô Thị.
Tương truyền, vào một đêm rằm Trung thu, bà Thị Đề ngồi hóng mát, ngắm trăng trên sàn nhà. Khi ngoái nhìn lên núi Phia Roan sau nhà, bà thấy ánh đèn rực sáng và nghe tiếng chim kêu ba tiếng: “Hoạn, Hoạn, Hoạn”.
Ngày tháng trôi qua, cây đa mà mẹ con nàng Tô Thị trồng năm xưa không thấy mọc, và mẹ con nàng cũng mãi mãi không trở về. Dân chúng trong vùng đã lập đền thờ dưới chân núi Phia Roan để phụng thờ. Câu chuyện về đền nàng Tô Thị được người dân kể đi kể lại từ đời này qua đời khác.
Ngôi đền qua thời gian
Ngôi đền xưa nằm dưới chân núi Phia Roan, được xây bằng đá, lợp ngói âm dương. Ngày 13/1/2011, UBND tỉnh Cao Bằng ban hành Quyết định số 64/QĐ-UBND xếp hạng đền thờ Tô Thị Hoạn là Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh.
Trải qua thời gian, đền xuống cấp. Năm 2025, công trình tu bổ, phục hồi được triển khai với tổng kinh phí 6 tỷ đồng từ ngân sách địa phương, gồm các hạng mục: xây dựng đền thờ 3 gian lợp ngói âm dương, san nền, kè chắn đất, sân chính điện, hệ thống đường và bậc lên đền. Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, công trình được bàn giao về xã Lý Quốc tiếp tục triển khai.
Hội đồng Họ Tô Việt Nam cũng hỗ trợ 520 triệu đồng để hoàn thiện nội thất thờ tự như hoành phi, câu đối, cửa võng, sập thờ, tượng thờ, đồ thờ bằng gốm và lư hương đá.
Ngày 13/4/2026, UBND xã Lý Quốc tổ chức lễ khánh thành đền thờ Tô Thị Hoạn, với sự tham dự của đại diện các sở, ngành, Hội đồng Họ Tô Việt Nam, Họ Tô Cao Bằng cùng đông đảo nhân dân và du khách.
Viếng đền
Đến đền Tô Thị Hoạn, bạn sẽ được:
- Dâng hương tưởng nhớ Tô Thị Phúc Thần, người phụ nữ đã đi vào truyền thuyết với tấm lòng thủy chung.
- Ngắm cảnh núi Phia Roan và không gian yên bình của xóm Đồng Tâm.
- Nghe chuyện kể của người dân địa phương về nàng Tô Thị, những câu chuyện không có trong sách vở.
Đặc biệt, nếu bạn đã từng đến núi Tô Thị ở Lạng Sơn, chuyến viếng đền ở Hạ Lang sẽ cho bạn một góc nhìn khác, trọn vẹn hơn về câu chuyện quen thuộc này: nơi nàng hóa đá ở Lạng Sơn, còn nơi nàng được thờ phụng lại ở quê mẹ Cao Bằng.
Kết hợp hành trình Hạ Lang
- Hang Dơi: điểm tham quan gần đền, có thể kết hợp trong cùng chuyến đi.
- Đồi cỏ cháy Ba Quáng (xã Vinh Quý): thảo nguyên vàng cam mùa cỏ cháy.
- Chùa Sùng Phúc (Thanh Nhật): ngôi chùa có từ thời vua Trần Nhân Tông.
- Khu tưởng niệm AHLS Bế Văn Đàn, đèo Khau Luông, thác Thoong Rung trên tuyến Quốc lộ 4A.
Lưu ý khi viếng đền
- Ăn mặc lịch sự, giữ không gian trang nghiêm.
- Đi giày phù hợp vì có bậc lên đền.
- Không xả rác, giữ gìn cảnh quan khu di tích.
- Hỏi ý người trông đền trước khi chụp ảnh ban thờ.
Lời kết
Đền Tô Thị Hoạn là nơi giao thoa giữa sử sách và truyền thuyết, giữa Lạng Sơn và Cao Bằng, giữa người cung phi họ Tô và hình tượng nàng Tô Thị chờ đợi hóa đá. Nay đã được tu bổ khang trang, ngôi đền dưới chân núi Phia Roan đang chờ du khách đến thắp nén hương và nghe lại câu chuyện về tấm lòng thủy chung của người con gái Hạ Lang.
