Đền Vua Lê – nơi một tòa thành nghìn năm kể chuyện ở xứ Cao Bằng
Ở ven thành phố Cao Bằng có một ngôi đền nhỏ, mái ngói rêu phong, nằm lặng lẽ giữa cánh đồng và những gốc đa cổ thụ. Người đi vội chỉ thấy một nơi thờ tự bình dị. Người chịu dừng lại sẽ thấy nhiều tầng lịch sử chồng lên nhau ở đây: một tòa thành cổ, một cung điện nhà Mạc, một đền thờ vị vua khai quốc và cả những cuộc họp bí mật của người cách mạng. Đó là Đền Vua Lê.
Ảnh đại diện Đền Vua Lê tại Phường Thục Phán
Đền ở đâu?
Đền nằm về phía Tây Bắc, cách trung tâm thành phố Cao Bằng khoảng 11km, thuộc làng Đền, xã Hoàng Tung, huyện Hòa An (địa giới cũ). Từ tháng 7/2025, xã Hoàng Tung được sáp nhập cùng một số phường, xã khác thành phường Thục Phán. Khi tra bản đồ, bạn nên tìm theo cả tên cũ lẫn tên mới. Từ trung tâm thành phố, đi xe máy hoặc ô tô chừng 20–25 phút là tới.
Ngôi đền trên “đầu rồng” của thành cổ
Đền Vua Lê khác những ngôi đền khác ở chính nền đất của nó. Đền dựng trên một gò đất cao phía bắc thành Nà Lữ và thờ vua Lê Thái Tổ, tức Lê Lợi Cao Hoàng Đế.
Trong thành Nà Lữ xưa có bốn gò đất nổi lên, được các triều đại phong kiến đặt tên là Long, Ly, Quy, Phượng; giữa thành có ao sen và ruộng bàn cờ. Ngôi đền nằm trên gò con Long, tức gò rồng. Đứng ở sân đền, bạn đang đứng trên “đầu rồng” của một tòa thành cổ.
Tòa thành ấy có tuổi đời rất dài. Theo truyền thuyết và tư liệu lịch sử, thành do Cao Biền xây dựng, đến thế kỷ XI thì Nùng Tồn Phúc, cha của Nùng Trí Cao, tiếp tục xây đắp. Đợt khai quật khảo cổ năm 2023 đã tìm thấy hiện vật từ nhiều thời kỳ, cho thấy thành Na Lữ được sử dụng từ thời Đường đến thời nhà Mạc ở thế kỷ XVI.
Từ cung điện nhà Mạc thành đền thờ vua Lê
Câu chuyện thú vị nhất của ngôi đền gắn với thời Lê – Mạc phân tranh. Sau khi mất Thăng Long, nhà Mạc rút lên Cao Bằng, và Mạc Kính Cung cai quản vùng này hơn ba mươi năm (1593–1625). Công trình ở làng Đền khi ấy từng là cung điện của vua Mạc tại Cao Bằng.
Khi nhà Mạc thất thế, Cao Bằng trở về với triều Lê. Năm 1682, quan trấn thủ Cao Bằng là Lê Văn Hải tâu xin vua Lê Hy Tông cho sửa thành Na Lữ cũ làm đền thờ vua Lê Thái Tổ, chính là Đền Vua Lê ngày nay.
Cung điện của một triều đại đối địch được chuyển thành nơi thờ vị vua khai sáng nhà Hậu Lê. Đó là cách người xưa khép lại chiến tranh bằng tín ngưỡng tưởng nhớ. Dân gian còn truyền rằng trong đền thờ vọng thanh kiếm và hoàng bào của nhà vua.
Vì sao Lê Lợi được thờ ở biên cương?
Lê Lợi là người xứ Thanh, vậy vì sao Cao Bằng lại có đền thờ ông? Câu trả lời nằm trên một vách núi không xa.
Thổ tù Thiệu từng được Lê Lợi cử về chống quân Minh ở Cao Bằng, nhưng về sau có ý làm phản, nên Lê Thái Tổ phải đích thân cầm quân lên dẹp. Sau chiến thắng, nhà vua cho khắc một bài thơ trên núi Phja Tém, ngọn núi nhỏ nhìn ra sông Rẻ Dào. Văn bia này, tức bia Ma nhai Ngự chế, được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2020.
Vì vậy, Đền Vua Lê không chỉ là nơi thờ một vị vua. Đó còn là nơi người Cao Bằng ghi nhớ thời biên cương được giữ yên, khi vị vua của cả nước từng đặt chân đến vùng địa đầu này.
Kiến trúc mộc mạc, bền bỉ
Đền Vua Lê không lộng lẫy, vẻ đẹp của nó nằm ở sự cổ kính. Đền xây theo kiểu chữ Tam gồm 3 nhà, 7 phòng, tường gạch vồ, mái lợp ngói máng, cột kèo và hoành phi bằng gỗ. Cửa đền mở về hướng Đông Nam, nhìn ra bờ sông Mãng.
Trong khuôn viên có ba cây cổ thụ đáng chú ý. Năm 2024, 2 cây đa và 1 cây ngọc lan ở đây được công nhận là Cây di sản Việt Nam. Ngồi dưới tán đa, bạn sẽ cảm nhận được nhịp sống chậm rãi của làng Đền.
Một địa chỉ đỏ
Ngôi đền yên tĩnh này còn từng là nơi hội họp của những người cách mạng đầu tiên ở Cao Bằng. Năm 1936, đồng chí Hoàng Đình Giong thành lập “Đoàn thanh niên phản đế” tại đây. Năm 1942, đền là nơi họp hội nghị của Tỉnh ủy Cao Bằng, cử đồng chí Lê Tòng làm Bí thư. Năm 1944, đền tiếp tục là nơi họp hội nghị Liên tỉnh Cao – Bắc – Lạng.
Với những giá trị đó, năm 1995 Đền Vua Lê được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia.
Lễ hội đền vua Lê mở màn mùa xuân
Thời điểm đẹp nhất để đến là đầu xuân. Đây là lễ hội lớn đầu tiên trong mùa lễ hội đền chùa của tỉnh, tổ chức vào mùng 6 tháng Giêng âm lịch. Phần lễ bắt đầu từ đêm mùng 5, phần hội có các trò chơi dân gian như đua mảng, cờ tướng, đẩy gậy, kéo co, lày cỏ. Điểm nhấn của ngày hội là lễ rước kiệu di ảnh vua Lê.
Vài lưu ý cho chuyến đi
- Thời gian: Ngày thường nên đi vào sáng sớm hoặc chiều muộn, khi đền vắng và nắng đẹp trên mái ngói.
- Trang phục: Kín đáo, lịch sự, vì đây là nơi thờ tự.
- Ứng xử: Giữ yên lặng. Nếu muốn dâng lễ, bạn hãy hỏi người trông đền về cách sắp lễ.
- Trò chuyện: Các cụ trong làng thường thuộc nhiều tích cũ về thành Na Lữ. Một cuộc trò chuyện có khi đáng giá hơn mọi tấm biển giới thiệu.
- Kết hợp: Ghé bia Ma nhai Ngự chế và chùa Đống Lân để hành trình về thời Lê – Mạc thêm trọn vẹn.
Đền Vua Lê không ồn ào, cũng không có những góc chụp ảnh rực rỡ. Thứ nó mang lại sâu lắng hơn: cảm giác đứng trên một mảnh đất mà nhiều triều đại, nhiều thế hệ đã nối nhau gìn giữ. Nếu bạn muốn hiểu vì sao Cao Bằng được gọi là “phên dậu” của Tổ quốc, hãy bắt đầu từ ngôi đền nhỏ bên bờ sông Mãng này.
