Hóa thạch Cúc đá Lũng Luông – “chiếc đồng hồ” 260 triệu năm của biển cổ trên miền núi đá
Bạn có thể tưởng tượng rằng những dãy núi đá vôi trùng điệp của Cao Bằng từng nằm dưới đáy một đại dương? Ở xóm Lũng Luông, câu trả lời được khắc ngay trên đá: những vỏ ốc xoắn tròn như chiếc sừng cừu, in hằn trong vách đá xám đen suốt 260 triệu năm. Đó là hóa thạch Cúc đá, di sản địa chất tiêu biểu của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, và cũng là hình ảnh được chọn làm biểu tượng của công viên địa chất này.
Điểm hóa thạch ở đâu?
Điểm di sản hóa thạch Cúc đá nằm tại xóm Lũng Luông, trước thuộc xã Kéo Yên (huyện Hà Quảng cũ), nay thuộc xã Lũng Nặm. Điểm di sản nằm trên tuyến tham quan phía Bắc “Trở về nguồn cội” của Công viên địa chất.
Điểm tham quan mở cửa từ 7h đến 18h, miễn phí. Thời gian tham quan gợi ý khoảng 2 giờ để kết hợp ngắm cảnh xung quanh.
Cúc đá là gì?
Cúc đá (Ammonite) là tên một nhóm sinh vật biển thân mềm đã tuyệt chủng. Chúng được cho là một trong những loài thân mềm tiến hóa cao nhất. So với các loài còn sống ngày nay, cúc đá gần gũi với bạch tuộc hay mực hơn là các loài có vỏ như ốc anh vũ.
Tên gọi “Ammonite” bắt nguồn từ lớp vỏ cuộn xoắn trông giống chiếc sừng cừu, thường được gắn với hình ảnh vị thần Ai Cập Ammon. Người Việt gọi là “cúc đá” vì hình dáng vỏ xoắn tròn, đều đặn như một bông cúc nở trên mặt đá.
Nhóm sinh vật này đã biến mất khỏi Trái Đất cách đây khoảng 66 triệu năm, chỉ còn để lại dấu vết trong các lớp đá.
260 triệu năm – dấu tích của biển cổ
Tại Lũng Luông, hóa thạch cúc đá được bảo tồn tốt trong lớp đá vôi phân lớp mỏng đến trung bình, màu xám đen, hình thành cách ngày nay khoảng 260 triệu năm, vào cuối kỷ Permi. Các lớp đá này thuộc hệ tầng Đồng Đăng, hình thành ở vùng biển nông, ấm áp.
Nói cách khác, nơi bạn đang đứng giữa núi rừng Hà Quảng hôm nay, hàng trăm triệu năm trước từng là một vùng biển, nơi những con cúc đá bơi lội. Qua những biến động kiến tạo kỳ vĩ của vỏ Trái Đất, đáy biển ấy được nâng lên, trở thành những dãy núi đá vôi trùng điệp ngày nay.
Cùng với hóa thạch, tại Lũng Luông còn có một dãy nếp uốn gập trong đá, minh chứng sống động cho những lực ép khổng lồ đã uốn cong cả những tầng đá cứng.
“Chiếc đồng hồ thời gian” của nhà địa chất
Với các nhà địa chất, hóa thạch cúc đá giống như một chiếc đồng hồ thời gian. Mỗi giống, loài cúc đá cụ thể thường chỉ sống trong những khoảng thời gian nhất định. Vì vậy, khi tìm thấy chúng trong một lớp đá, các nhà khoa học có thể xác định khá chính xác tuổi của lớp đá đó, cũng như nhận biết những đứt gãy trong địa tầng.
Những hóa thạch ở Lũng Luông vì thế là nguồn tư liệu quý, giúp nghiên cứu quá trình tiến hóa của sinh giới và sự biến đổi môi trường tự nhiên qua hàng trăm triệu năm.
Biểu tượng của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng
Hóa thạch cúc đá được chọn làm biểu tượng trong logo của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng. Hình ảnh này đại diện cho khoa học về hai cấu trúc diện mạo địa chất điển hình là karst trẻ và karst già, đồng thời là biểu trưng giá trị văn hóa đặc sắc của Cao Bằng.
Ngoài Lũng Luông, trong vùng Công viên địa chất còn có các điểm hóa thạch cúc đá khác, như ở Nội Thôn (cùng hệ tầng Đồng Đăng, gặp cùng quặng bauxit màu nâu, xám xanh) và Bình Long. Tuy vậy, Lũng Luông là điểm tiêu biểu và dễ tiếp cận nhất với du khách.
Để bảo vệ điểm di sản, tỉnh Cao Bằng đã xây dựng kè bảo vệ khu vực hóa thạch cúc đá tại Lũng Luông.
Trải nghiệm khi đến Lũng Luông
Tìm và quan sát hóa thạch: Nhìn kỹ trên bề mặt các lớp đá xám đen để tìm những hình xoắn ốc của cúc đá. Mỗi hóa thạch là một “bức ảnh” chụp lại sự sống từ 260 triệu năm trước.
Quan sát nếp uốn đá: Ngắm dãy nếp uốn gập để hình dung sức mạnh của các chuyển động vỏ Trái Đất.
Ngắm cảnh quan Kéo Yên: Vùng Kéo Yên có cảnh quan núi đá vôi đặc trưng, hình thành từ đá vôi biển nông cách đây khoảng 300 triệu năm. Người dân nơi đây sống chung với đá, tạo nên một “nền văn hóa đá” độc đáo.
Học địa chất ngoài thực địa: Đây là điểm đến lý tưởng cho học sinh, sinh viên và những ai yêu khoa học, muốn tìm hiểu lịch sử Trái Đất một cách sinh động.
Kết hợp hành trình vùng Hà Quảng
- Điểm săn mây Lũng Ngần và thung lũng Lục Khu: cao nguyên đá với biển mây mùa đông.
- Đền thờ Đại vương Nùng Trí Cao (xã Trường Hà): ngôi đền bên cây sấu 300 năm tuổi.
- Thác Bản Giàng: dòng thác như dải lụa trên đường lên Hà Quảng.
- Du lịch sinh thái Nặm Ngùa (xã Thanh Long): thác cao hơn 100m giữa núi rừng.
Lưu ý khi tham quan
- Tuyệt đối không đục, khai thác, lấy hóa thạch dưới bất kỳ hình thức nào. Đây là di sản địa chất được bảo vệ, không thể tái tạo.
- Không viết, vẽ, khắc lên bề mặt đá.
- Không leo trèo lên kè bảo vệ hay các vách đá nguy hiểm.
- Chỉ chụp ảnh và để lại dấu chân, mang rác về.
- Nên đi cùng hướng dẫn viên hoặc tìm hiểu trước để nhận biết hóa thạch dễ hơn.
Lời kết
Hóa thạch cúc đá Lũng Luông không lộng lẫy như thác nước hay hang động. Nhưng chỉ cần một lần cúi xuống nhìn thật kỹ những vòng xoắn nhỏ trên mặt đá, bạn sẽ thấy cả một câu chuyện dài 260 triệu năm: về một đại dương đã biến mất, về những sinh vật đã tuyệt chủng, và về những dãy núi được sinh ra từ đáy biển. Đến Lũng Luông, bạn không chỉ ngắm cảnh, mà đang đọc từng trang lịch sử của chính Trái Đất.
