Di tích thảm sát Tổng Chúp – nơi nhắc nhớ giá trị của hòa bình
Có những điểm đến không dành cho niềm vui, mà dành cho sự tưởng nhớ. Ở xóm Đồng Chúp, cách trung tâm thành phố Cao Bằng không xa, có một khu tưởng niệm nhỏ bên cạnh chiếc giếng làng. Nơi đây ghi lại một trong những ký ức đau thương nhất của Cao Bằng trong cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới năm 1979. Đến Tổng Chúp không phải để tham quan, mà để thắp một nén hương và hiểu vì sao hòa bình hôm nay là điều quý giá.
Ảnh đại diện Di tích thảm sát Tổng Chúp tại Phường Thục Phán
Di tích ở đâu?
Tổng Chúp nay mang tên xóm Đồng Chúp, trước thuộc xã Hưng Đạo. Từ tháng 7/2025, xã Hưng Đạo được sáp nhập vào phường Thục Phán. Trước đây, muốn đến tấm bia phải đi bộ hơn 10 phút từ đường chính của xóm, men theo bờ suối và những thửa ruộng. Nay đường bê tông đã được mở vào xóm, việc đi lại thuận tiện hơn nhiều.
Chuyện gì đã xảy ra?
Khi chiến tranh nổ ra tháng 2/1979, nhiều người dân phải chạy loạn. Khu vực Tổng Chúp bị quân Trung Quốc chiếm đóng từ ngày 19/2 đến 20/3/1979.
Hình ảnh Di tích thảm sát Tổng Chúp tại Phường Thục Phán
Ngày 5/3/1979, Trung Quốc tuyên bố rút quân. Thế nhưng bốn ngày sau, ngày 9/3/1979, trên đường rút lui, một nhóm binh lính đã tấn công những người đang sơ tán, phần lớn là công nhân và vợ con cán bộ của trại lợn Đức Chính gần đó. 43 người đã bị sát hại, phần lớn là phụ nữ và trẻ em. Theo một số tư liệu, trong số nạn nhân có 21 phụ nữ, 20 trẻ em, và 7 người đang mang thai.
Thi thể các nạn nhân bị ném xuống một chiếc giếng cổ trong làng. Vài ngày sau, khi người dân khát nước đi tìm giếng, thấy giếng bị lấp và báo lên xã. Ban đầu dân quân tưởng đó là nơi giấu thuốc nổ, rồi mới phát hiện sự thật đau lòng. Ông Lô Ích Vinh, khi ấy là Phó chủ nhiệm hợp tác xã, là một trong số ít người trực tiếp chứng kiến ngày 14/3/1979.
Có gia đình không còn ai sống sót, chỉ khoảng 10 người thoát chết vì đi làm xa. Ông Đinh Ngọc Tinh, một cựu chiến binh, khi trở về sau chiến tranh mới biết mẹ mình, bà Tô Thị Yến, nằm trong số 43 nạn nhân.
Từ tấm bia rêu phong đến khu tưởng niệm
Suốt nhiều năm, dấu tích duy nhất là một tấm bia nhỏ bằng bê tông ghi lại sự việc. Tấm bia đã mờ dần theo năm tháng, có lúc bị mất một cột đỡ và sụp xuống giữa cỏ dại.
Người dân Đồng Chúp vẫn lặng lẽ gìn giữ ký ức. Họ lập bia tưởng niệm bên cạnh chiếc giếng làng và chọn ngày cuối tháng 3 làm ngày giỗ chung cho 43 người thân.
Sau hai lần đến thăm và khảo sát, nguyên Chủ tịch nước Trương Tấn Sang đề nghị tỉnh Cao Bằng xây dựng nhà văn hóa cộng đồng gắn với gian thờ tưởng niệm tại Đồng Chúp. Cùng với các nhà hảo tâm, công trình được xây dựng gồm đền tưởng niệm, sân sinh hoạt chung, trung tâm văn hóa cộng đồng và đường bê tông vào xóm, tổng kinh phí khoảng 13 tỷ đồng.
Hình ảnh Di tích thảm sát Tổng Chúp tại Phường Thục Phán
Ngày 19/2/2024, nhà văn hóa cộng đồng kết hợp gian thờ tưởng niệm được khánh thành trên diện tích 4.300m², kèm các hạng mục giếng nước, ao nước và vườn hoa.
Khu tưởng niệm có 3 gian thờ, trong đó có ban thờ anh hùng liệt sĩ và gian thờ 43 nạn nhân. Đặt những người dân vô tội cạnh những người lính đã hy sinh là một cách nhắc nhở thế hệ hôm nay về giá trị của hòa bình.
Viếng Tổng Chúp thế nào cho trọn lòng
Thắp một nén hương. Đó là việc ý nghĩa nhất bạn có thể làm, ở gian thờ hoặc trước tấm bia bên giếng.
Lắng nghe người dân. Nhiều người trong xóm vẫn còn nhớ hoặc được kể lại câu chuyện năm ấy. Nếu được chia sẻ, hãy lắng nghe với sự tôn trọng. Đừng gặng hỏi những chi tiết đau lòng.
Nhìn vào hiện tại. Đồng Chúp hôm nay đã khác: đường mới, nhà văn hóa khang trang, trẻ em vui chơi trên sân. Sự hồi sinh ấy cũng là một phần câu chuyện của nơi này.
Lưu ý khi đến thăm
- Ăn mặc lịch sự, giữ thái độ trang nghiêm.
- Hỏi ý người dân hoặc người trông coi trước khi chụp ảnh gian thờ.
- Không dùng nơi này làm điểm “check-in” vui vẻ hay quay video giải trí.
- Ngày 9/3 và ngày giỗ chung cuối tháng 3 là dịp người dân tưởng niệm. Nếu đến vào những ngày này, hãy hòa vào không khí tưởng nhớ một cách nhẹ nhàng.
- Bạn có thể kết hợp viếng Đài tưởng niệm liệt sĩ tỉnh Cao Bằng để hiểu thêm về những mất mát của vùng đất này.
Tổng Chúp không có cảnh đẹp để khoe, cũng không có lễ hội để vui. Nơi đây chỉ có một chiếc giếng, một tấm bia và ký ức về 43 con người đã ra đi khi chiến tranh lẽ ra đã khép lại. Đến Tổng Chúp, bạn sẽ mang về một điều giản dị mà sâu sắc: hòa bình chưa bao giờ là điều tự nhiên có, và mỗi chúng ta đều có trách nhiệm gìn giữ nó.
