Khu phế tích thời Pháp thuộc ở Phia Đén – “Biệt thự đỏ” ngủ quên giữa rừng Cao Bằng
Giữa rừng thông mờ sương ở Phia Đén, một ngôi biệt thự hai tầng phủ rêu lặng lẽ đứng trên lưng núi. Tường rêu phong, dây leo chằng chịt, cửa sổ trống hoác nhìn ra rừng già. Người dân gọi nơi này là “nhà đỏ”, có người còn gọi là “nhà ma”. Đây là một trong những dấu tích hiếm hoi còn lại của khu nghỉ dưỡng mà người Pháp dựng lên trên đỉnh Phia Oắc – Phia Đén gần một thế kỷ trước.
Ảnh đại diện Khu phế tích từ thời Pháp thuộc tại Xã Thành Công
Phế tích nằm ở đâu?
Biệt thự đỏ nằm ở xóm Phia Đén, xã Thành Công (huyện Nguyên Bình cũ). Từ tháng 7/2025, xã Thành Công mới được hình thành từ hai xã Quang Thành và Thành Công.
Phế tích nằm trên hành trình “Khám phá Phia Oắc – vùng núi của những đổi thay” thuộc Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng. Khí hậu ở đây mát mẻ quanh năm, khoảng 18–25°C, nên dù đi mùa hè bạn vẫn nên mang theo áo khoác.
Vì sao người Pháp lên tận Phia Oắc?
Ngay từ đầu thế kỷ XX, người Pháp đã chọn dãy Phia Oắc – Phia Đén làm nơi nghỉ mát, nhờ khí hậu mát lành và hệ sinh thái độc đáo của rừng nguyên sinh. Dấu tích các khu nhà nghỉ vẫn còn nằm rải rác trên các sườn núi.
Hình ảnh Khu phế tích từ thời Pháp thuộc tại Xã Thành Công
Đây cũng là thời kỳ người Pháp đẩy mạnh khai thác quặng ở Tĩnh Túc (Nguyên Bình), đưa hàng nghìn công nhân từ khắp nơi về đào quặng. Trong khi người lao động làm việc cực nhọc dưới mỏ, quan chức Pháp nghỉ dưỡng trên đỉnh núi mát mẻ. Nhìn những ngôi biệt thự hôm nay, bạn sẽ thấy rõ hơn một lát cắt của thời thuộc địa.
Trên lưng chừng núi Phia Oắc có hai loại nhà chính: biệt thự độc lập dành cho quan chức cấp cao, và biệt thự liền kề dành cho binh lính và quan chức nhỏ.
“Nhà đỏ” – ngôi biệt thự lớn nhất
Trong các phế tích còn lại, “nhà đỏ” là ngôi biệt thự lớn nhất và cổ kính nhất khu vực. Theo lời kể của người dân, chủ nhân ngôi nhà có tên là Phăngten.
Đây là một trong ba ngôi biệt thự người Pháp xây trên vùng đất này. Kiến trúc của nhà vẫn còn khá rõ nét: nhà hai tầng, có hai cầu thang ở hai bên. Bên trong còn dấu tích hai lò sưởi, đặc trưng của nhà kiểu châu Âu. Tường gạch dày tới 50cm, nên dù trải qua gần trăm năm, phần khung nhà vẫn đứng vững, chỉ mái và cửa bị hư hỏng.
Tên “nhà đỏ” cũng có câu chuyện riêng. Ban đầu ngôi nhà sơn màu vàng, sau nhiều năm chuyển dần sang màu đỏ. Theo bà Nông Thị Thủy, Trưởng phòng Văn hóa Thông tin thị trấn Nguyên Bình, một gia đình người Pháp đã xây căn biệt thự làm nơi nghỉ dưỡng vào đầu thế kỷ XX. Khi gia đình này trở về nước, căn nhà bị bỏ hoang đến nay.
Không xa nhà đỏ là nơi ngắm cảnh của quan chức Pháp, người dân quen gọi là “đài vọng cảnh”.
Những câu chuyện “nhà ma”
Vì nằm biệt lập giữa lưng núi, phủ đầy rêu xanh và dây leo, ngôi biệt thự trở thành đề tài của nhiều câu chuyện huyền bí trong vùng. Người dân Phia Oắc – Phia Đén gọi nó là “nhà ma”. Chính những lời đồn ấy lại khơi gợi sự tò mò của du khách thích phiêu lưu.
Lời khuyên của biên tập viên: hãy coi những câu chuyện ấy là một phần văn hóa dân gian. Điều đáng chú ý thật sự ở đây là kiến trúc và lịch sử, không phải bóng ma.
“Nàng tiên ngủ trong rừng” cần được đánh thức
Lãnh đạo huyện Nguyên Bình từng ví các biệt thự cổ ở Phia Oắc như “nàng tiên ngủ trong rừng”: rất đẹp nhưng chưa được khai thác. Do không được bảo tồn, các ngôi nhà đã hư hỏng nặng. Quanh nhà đỏ, đất từng bị đào bới trơ móng, tường bị trâu bò húc nham nhở.
Tin vui là ngành du lịch Cao Bằng đang có kế hoạch bảo tồn và cải tạo ngôi biệt thự thành trung tâm lưu giữ văn hóa, mẫu động vật và thảm thực vật của vùng Phia Oắc – Phia Đén. Phòng Văn hóa Thông tin địa phương đang quản lý công trình và định hướng phát triển du lịch khám phá kết hợp với 14 điểm di sản trong vùng.
Lưu ý khi khám phá
- An toàn là trên hết: Công trình đã xuống cấp, mái và tường có thể sập. Không trèo lên tầng hai hay mái nhà, không đứng sát những mảng tường nứt.
- Đi theo nhóm, ban ngày: Khu vực vắng, sương mù dày. Nên đi cùng người địa phương hoặc hướng dẫn viên.
- Giữ gìn di tích: Không khắc vẽ, không lấy gạch ngói làm kỷ niệm.
- Chuẩn bị đồ ấm và giày tốt: Đường núi trơn khi có sương hoặc mưa.
- Kết hợp tham quan: Vườn quốc gia Phia Oắc – Phia Đén, mỏ thiếc Tĩnh Túc và các bản làng người Dao quanh vùng.
Biệt thự đỏ không phải công trình được trùng tu bóng bẩy. Giá trị của nó nằm ở chính sự hoang phế: một lát cắt thời Pháp thuộc còn nguyên vết thời gian, giữa rừng thông và sương núi Phia Đén. Nếu bạn thích lịch sử và thích cảm giác khám phá, đây là điểm dừng đáng nhớ trên hành trình Non nước Cao Bằng.
